ماهيت هستند ، پس اين مثال آن نيست ، بلكه معنايش اين است كه افراد محسوس در عالم طبيعت معلول يك حقايق مجردهاى در عالم ديگر هستند ، كه اين را ديگران هم قبول دارند . بحث در اين است كه آن حقيقتى كه مجرد است و علت است ، فردى از نوع خودش باشد . اگر گفته شود كه داراى يك ماهيت نيستند ، مىگويد پس شما از كجا وجودى را كه مثال اين باشد اثبات مىكنيد ؟
پس بنا بر مبناى پذيرفته شده ، فرد معقول در ماهيت و در حد شريك است با فرد محسوس . شيخ مىگويد پس طبيعت فرد محسوس و طبيعت فرد معقول يك طبيعت است و هر دو يك ماهيت دارند . حال ، اين فرد محسوسى كه در اينجا هست مقرون به ماده و عوارض ماده است و توأم با اين عوارضش است . توأم بودن فردى از يك نوع با اين عوارض و مجرد بودن فردى ديگر از اين عوارض معلول چيست ؟ آيا همان ذات و ماهيت مشترك توأم بودن با ماده را اقتضا مىكند يا چيز ديگر ؟ اگر همان ذات و ماهيت مشترك اقتضا مىكند ، جواب داده مىشود كه « الذاتى لا يختلف و لا يتخلّف » ، اين ذاتى مشترك همانطور كه در ضمن فرد مادى وجود دارد در ضمن فرد عقلانى هم وجود دارد ، چون فرض بر اين است كه فرد عقلانى و فرد مادى هر دو در حد و ماهيت شريكند و هر دو داراى ذات واحد و ماهيت واحد هستند . ذات واحد و ماهيت واحد در هر جا كه باشد يك گونه اقتضا دارد . پس نمىشود كه اين ذات واحد و ماهيت واحد در يك جا توأم بودن با ماده را اقتضا كند و در جاى ديگر اقتضا نكند . اگر بگوييم كه آن ذات و ماهيت لابشرط است از اينكه توأم با ماده باشد يا نباشد ، معنايش اين است كه توأم شدن اين فرد به ماده به اقتضاى ذاتش نيست بلكه به واسطهء يك سلسله علل خارجى و عوارض خارجى است . مثل اين است كه سؤال كنيم : چرا اين انسان سفيد پوست است ؟ آن ديگرى بلند قد است ؟ آيا اين به انسانيتشان مربوط است ؟ آيا انسان از آن جهت كه انسان است ، ماهيت انسانيّتش اقتضا مىكند كه سفيد پوست باشد ؟ اگر ماهيت انسانيتش اقتضا مىكند پس همهء انسانها بايد داراى همين رنگ باشند . بنابراين چنين نيست ، بلكه اين انسان به واسطهء يك سلسله شرايط خارج از ذاتش داراى اين خصوصيت شده است . معناى اين سخن اين است كه اگر انسان ديگرى هم داراى همين شرايط مىبود ، او هم سفيد پوست مىشد . به عبارت ديگر اگر انسان سياه پوست در شرايط انسان سفيد قرار مىگرفت سفيد پوست مىشد و اگر انسان سفيد پوست هم در شرايط انسان سياه پوست قرار مىگرفت سياه مىشد ، زيرا اين امر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 552
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٥٢