است كه در ضمن چهار بودن هم هست .
مثال ديگر خود اعراض است . مىگوييم رنگ يك مفهوم نامعين و مبهمى است ، و بعد مىگوييم چند نوع رنگ داريم مثل سفيد ، قرمز ، بنفش و غيره . آيا هر يك از اينها مثلًا بنفش ، مركّب از دو چيز است در خارج ؟ يك قسمتش رنگ است و يك قسمتش بنفشى ؟ يا اينكه آن كه با تمام وجودش بنفش است به تمام وجودش رنگ هم هست ؟ يعنى اين به تمام وجودش ، اين ماهيت معين بر آن صدق مىكند و به تمام وجود ، آن ماهيت مبهم بر آن صدق مىكند .
حالا ، نسبت ماده و صورت به يكديگر همان نسبت فصل به جنس است ؛ يعنى ماده همان حقيقت مبهم است و صورت حقيقت معيّن . هميشه مبهم در ضمن و در ظلّ معيّن وجود دارد . اينكه مىگويند فيض از صورت به ماده مىرسد ، و از فصل به جنس مىرسد ، يعنى فاعل فصل را به وجود مىآورد ، جنس هم به تبع به وجود مىآيد . حتى در فعلى كه انسان انجام مىدهد ، انسان فصل و صورت يك شىء را به وجود مىآورد ، مادهاش هم در ضمن به وجود آمده است ؛ چون ماده چيز جدايى نيست ، همان متعين را مبهم كه اعتبار كنيد مىشود جنس . در واقع يك اعتبار جداگانه است . لذا جسم به يك معنى ، تمام حقيقتش همان صورتش است . هيولى براى جسم يك جزء مستقلى در مقابل صورت نيست كه بعد بگوييم اجزاء كل بر كل تقدم دارند . آن همان مبهم در ظلّ صورت است ؛ و حقيقت جسم را صورت تشكيل مىدهد و چون حقيقت جسم را صورتش تشكيل مىدهد پس به اين اعتبار همان گونه كه خود صورت تقدم دارد بر هيولى خود جسم هم تقدم دارد بر اين جزء خودش ، چون اين همان جزئى است كه به يك معنى جزء اعتبارى و انتزاعى مىشود ؛ اين است كه مىگوييم بر آن تقدم دارد .
مطلب ديگر اينكه در باب ماده دو اصطلاح هست كه خود شيخ اين دو اصطلاح را در كتبش بيان كرده است . گاهى مىگوييم « ماده » به معناى حامل استعداد شىء ، و گاه مىگوييم « ماده » به معناى حامل فعليت شىء ، يعنى آن كه متحد است - و « حامل » هم در آنجا غلط است - يعنى آن كه همراه فعليت شىء است . دانهء گندم به يك اعتبار ماده است براى بوتهء گندم كه در آينده مىخواهد به وجود آيد ؛ ولى وقتى مىگوييم اين ماده است براى بوتهء گندم ، يعنى فعلا حامل استعداد اوست ، اين محلّ اوست ؛ يعنى اين را مقايسه مىكنيم با فعليتى كه در آينده مىخواهد وجود پيدا كند . گاهى مىگوييم الآن اين گندم را اگر تحليل كنيم ، همين دانهء گندم تحليل مىشود به صورتى و مادهاى ؛ يعنى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 215
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢١٥