است اقتضا دارد اين مقدار معين و ابعاد معين را . ولى اين حرفى است كه نه ذيمقراطيس مىگويد و نه تأييد شده است . خود ذيمقراطيس هم مدعى است كه آن ذرات صغار صلبه ، با ابعاد مختلف و با اشكال مختلف هستند . او مدعى است كه بعضى از ذرات مثلًا كروى شكلند ( مدعى بود كه آب مثلًا ذراتش كروى شكلند ) ، بعضى مكعبند ، بعضى حالت يك منشور را دارند و بعضى نوكشان تيز است . غرض اين است كه پس ما نمىتوانيم مقدار معين خاص داشتن را ناشى از صورت جسميه بدانيم .
حال يك انسان خاصى را در نظر مىگيريم ، مثل زيد كه داراى ابعاد معينى است :
دستش ، انگشتانش ، سرش ، گوشش ، هر كدام داراى يك ابعاد خاص معينى است . اگر بگوييم چرا اينطور است ؟ و بگويند چون زيد جسم است ، مىگوييم اگر جسم اقتضا مىداشت كه اين ابعاد خاص را داشته باشد ، همهء انسانها بلكه همهء اجسام عالم بايد اين شكل را داشته باشند . پس اينجا يك علّت ديگرى غير از اصل جسميت مشتركه دخالت دارد .
نظريهء دوم
فرضيهء ديگر اين است كه ابعاد را محصول علل خارجى بدانيم ، يعنى علل بيرون از وجود شىء ؛ مثلًا بگوييم اگر اين كتاب داراى اين ابعاد است ، به خود اين كتاب مربوط نيست ، صورت جسميهء اين كتاب اين را اقتضا ندارد ، يك امر ديگرى مثل صورت نوعيه هم در او چنين اقتضائى ندارد ، بلكه مجموع علل خارجى يعنى عللى كه بر اين شىء احاطه دارند اقتضا كرده است كه اين اين گونه باشد . به تعبير ديگر اگر ما محيط طبيعى را تغيير دهيم ، مثلًا حجمش عوض مىشود ؛ اگر اين را ببريم در محيطى كه فرض كنيد تراكم اجسام در آنجا بيشتر باشد ، حجمش كمتر مىشود ؛ اگر در محيطى ببريم كه تراكم كمتر از اين باشد آنوقت حجمش بيشتر مىشود ، بستگى دارد به اينكه چقدر تراكم كمتر باشد « 1 » .
هامش
( 1 ) . - در مورد كسانى كه به ماه رفتهاند اين نظريه را تأييد كردهاند كه اگر آن لباسهاى مخصوص را نپوشند چون جاذبهء ماه كمتر است منفجر مىشوند .
استاد : بله ، همين طور هم هست ؛ يعنى اين مقدار الآن تقريبا مورد قبول است كه منفجر مىشوند ؛ البته نه به اين