دو نوع تخلخل و تكاثف مجازى و حقيقى
البته اين هم معلوم است كه وقتى مىگوييم حجمش زياد بشود ، مقصود اين نيست كه اين را به صورتى دربياوريم كه خلل و فرجش زياد بشود ، چون خلل و فرج اگر زياد بشود در مجموعه بر حجم افزوده نشده است . پس مقصود اين است كه بدون اينكه خلل و فرجى در كار باشد ، بر حجمش افزوده بشود ، و بدون اينكه خلل و فرجى داشته باشد و بعد بخواهد پر بشود ، از حجمش كاسته بشود . و لهذا اينها دو نوع تخلخل و تكاثف قائلند : تخلخل و تكاثف حقيقى ، كه همين بود كه الآن گفتيم ، و ديگر تخلخل و تكاثف مجازى .
فرض كنيد يك گياه در اثر تغذّى رشد مىكند و بر حجمش افزوده مىشود ، ولى اين در اثر تغذى است ، يعنى مادهاى از خارج وارد مىشود و بر حجمش افزوده مىشود . اما صحبت اين است كه اگر هيچ مادهاى از خارج وارد نشود آيا چنين چيزى هست يا نه ؟ خودش مسألهء خيلى جالبى است . مثلًا فرض كنيم اگر جسمى به اندازهء اين كتاب را تو پر بدانيم يعنى خلل و فرجى نداشته باشد ، آيا امكان اين هست كه بر ابعادش افزوده بشود بدون اينكه مادهاى از خارج در آن ريخته بشود ؟ يا از ابعادش كاسته بشود و كوچكتر بشود بدون اينكه چيزى از آن كسر شود ؟ فرض كنيم ابعاد عالم ، هر چه مىخواهد باشد ، از اين كه هست بزرگتر بشود ، يا از اينكه هست كوچكتر بشود .
اينها معتقد هستند كه تخلخل و تكاثف ، ممكن است . برهان بر ممكن بودنش اقامه مىكنند نه بر وقوعش . وقوعش مطلب ديگرى است .
برهان حكما بر امكان وقوع تخلخل و تكاثف
مىگويند : مىخواهيم ببينيم يك جسمى كه مقدارى دارد ( چه كوچك چه بزرگ ) ، مثلًا اين بخارى كه فلان مقدار خاص را دارد ، يا فلان جسم بسيط ( البته بسيط از نظر قدما ) مثل هواى اين اتاق كه اين حجم معين را دارد ، يا اصلًا مجموع هواى محيط بر زمين كه يك حجم معينى را دارد ، يا مجموع آبهاى عالم كه يك حجم و