مىريخته است و كمترين دليل آن همان مواد آتشفشانى ، تفالهء معدنها ، سنگپا و چشمههاى آب گرم است كه بطور متداول در نزديكى اين كوهها و حتى از توقات تا آن سوى وان به آنها برمىخوريم . درميان اين چشمهسارها چشمههاى ايليجه نزديك ارزنة الروم ؛ حسن قلعه كه از ته رودخانهء كوچك حسن قلعه مىجهد و چشمههاى اندرس و قطور را ذكر مىكنيم . در اطراف ديادين خيلى گوگرد به دست مىآيد و پديدهء تا اندازه قابل ملاحظهاى به ما عرضه مىدارد . اينجا يك بستر آب گوگردى و سوزان است كه از ميان تخته سنگى كه رود فرات آن را گود كرده و مانند پلى طبيعى بر روى اين رود مىباشد مىريزد .
در نزديك ملاذگرد رودخانهاى بنام طوزلا « 1 » است كه نمك تمام ارمنستان از آن گرفته مىشود . در نزديكى دياربكر معدنهاى مس و نقره است و در چند فرسخى كركوك معادن نفت است كه مردم آنجا باوجود بوى تندى كه از آن برمىخيزد براى روشنائى شب خود از آن بهرهمند مىشوند .
بر طبق گفتهء برخى مؤلفين تبريز همان اكباتان باستانى است و ليكن نام جديد همدان و وضعيت اين شهر ، به اندازهاى خوب با آنچه كه دربارهء پايتخت مادها ياد كردهاند تطبيق مىكند كه بهيچوجه نمىشود نظريهء مبهم اين مؤلفين را پذيرفت زيرا عقيده آنها بر هيچ پايهاى استوار نيست . اما دربارهء كسانى كه محل شهر باستانى « گازا « 2 » » ى مادى را در تبريز تشخيص مىدهند ما به آن عقيده نيستيم . دو تن از جغرافيدانان « 3 » لايق معاصر ، اين عقيده را پذيرفتهاند و تنها آقاى سن كروا « 4 » به مباحثه برخاسته و مىانديشد كه گازا را بايد بيشتر در جنوب
هامش
( 1 ) -Touzla( 2 ) -Gaza( 3 ) - دانويل ، پژوهش جغرافيائى دربارهء لشكركشى امپراطور هراكليوس ، يادبودهاى فرهنگستان ادبيات و هنرهاى زيبا ، جلد 32 صفحهء 560 آقاى باربيه دوبوكاژ ، تجزيهء نقشهء قلمروهاى نظامى و امپراطورى اسكندر ، صفحهء 817
( 4 ) - پژوهشهاى جغرافيائى دربارهء مادى ؛ يادبودهاى فرهنگستان . مجلد 50 صفحهء 110