4 . اگر براى مجموع جهان طبيعت « حركت » اثبات كنيم ( چنان كه در گذشته اشاره رفت ) نظريهء زيرين به ثبوت خواهد رسيد :
« قانون عمومى جهان طبيعت تحول و تكامل است . »
شرح
هست و چون از نظر ما جهان طبيعت مساوى حركت است پس بحث در هدف داشتن حركت و تكامل عيناً بحث از هدفدارى جهان است .
البته اين نكته بايد روشن شود كه دربارهء هدفدارى تكامل دو گونه بحث مىتوان انجام داد :
1 . علمى .
2 . فلسفى .
اگر از جنبهء علمى بخواهيم بحث كنيم بايد در احوال موجودات مخصوصاً موجودات زنده تجسس كنيم ، تطورات و عواملى را كه منجر به آن تطورات شده است تحت نظر قرار دهيم تا عملًا كشف كنيم كه آيا طبيعت يك جريان هدفدارى را طى مىكند يا نه ؟
چنان كه مىدانيم از قديم الايام نظام متقن خلقت همواره دليل قاطعى براى اثبات اصل علّيت غائيّه به شمار مىآمده است ، ولى از زمانى كه نظريهء تبدل و تطور انواع پديد آمد و دانشمندان يك سلسله اصول و نواميس طبيعى براى تطور موجود زنده كشف كردند اين نظر پيدا شد كه لزومى ندارد براى توجيه نظام شگفت انگيز ساختمان موجودات زنده اصل علت غائى را دخالت دهيم . اما كسانى كه بيشتر دقيق شدهاند ثابت كردهاند بدون دخالت اصل عليت غائيه تكامل موجود زنده به هيچ وجه قابل توجيه نيست و به اصطلاح طرفدار اصل تكامل « هدفدار » شدهاند . اين مبحث ، مبحث دلكشى است . بحث علمى و زيستى دربارهء هدفدارى طبيعت ، بحثى است جالب و دامنهدار ، ورود در آن از حدود اين مقاله خارج است ما شما را به كتابهايى كه در اين زمينه نوشته شده است ارجاع مىكنيم از قبيل كتاب سرنوشت بشر تأليف لكنت دونوئى ترجمهء عبد اللّه انتظام و كتاب حيات و هدفدارى تأليف ه . رووير استاد كالبدشناسى دانشكدهء پزشكى و عضو فرهنگستان پزشكى پاريس ، ترجمهء دكتر عباس شيبانى .
اما راه فلسفى مطلب همان است كه در اين مقاله طى شده . اگر از اين راه