مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 705
دهان را به كار مىاندازيم . . . پس در حقيقت ، فعل خود را تبديل به غايت ( شكل كامل وجود خودمان ) مىنماييم و از اين راه ، حقيقت غايت عبارت است از « صورت كاملتر وجود هر چيزى كه در راه تكامل افتاده و صورت ناقصتر موجود خود را تبديل به وى نمايد » . ( 3 ) . علت غائى و علت فاعلى . ( 4 ) . اصل تنظيم كننده . غايت و شعور و ادراك منكرين اصل غائيت ادلّهاى براى مدعاى خود آوردهاند از جمله اينكه : همان طورى كه در طبيعت براى حيات و صحت و كمال ، نظامى هست براى نقص و فساد و موت نيز نظامى معين است و اگر نظام و انتظام دليل بر اين است كه طبيعت هدف دارد مىبايست در مورد اين امور نيز هدف داشته باشد و حال آنكه معنى ندارد كه طبيعت ، فنا و زوال و فساد و بالاخره عدم را هدف قرار دهد ؛ و از جمله اينكه : در طبيعت بى نظميهايى احياناً مشاهده مىشود كه با هدفگيرى طبيعت ناسازگار است ؛ و از جمله اينكه : طبيعت در برخى موارد و اثر مختلف و متناقض از خود نشان مىدهد كه با هدف دارى وى ناسازگار است ؛ و عمده دليلى كه منكرين غائيت آوردهاند اين است كه : غائيت و هدفدارى از خواص معيّنهء شعور و ادراك و اطلاع است و در موجودى كه فاقد شعور و اطلاع است توجه به هدف معنا ندارد ، و چون طبيعت بى جان فاقد شعور است پس فاقد غايت است ، پس تمام هدفها و غاياتى كه از انتظام طبيعت پيدا مىشود به حسب تصادف و اتفاق است . اين اشكال همان شبههء ابتدائى است كه به ذهن همه كس مىرسد و فلاسفهء منكرين غايت از دو هزار سال پيش اين اشكال را با ساير اشكالاتى كه در بالا اشاره شد در كتب خود ذكر كردهاند . اكنون ما بايد در مورد افعال غائى موجودات ذى شعور كه غائى بودن آنها مورد اتفاق همه است سبر و تقسيمى به عمل آوريم تا بلكه بتوانيم مناط حقيقى غائيت را به دست آوريم و بفهميم كه شعور و اطلاع از غايت در مناط غائيت دخالت دارد يا ندارد .