انتخاب كنندهء فعل را در انسان ايجاد مىكند ، پس انسان فعل را با اراده انتخاب مىكند ولى در اراده تحت تأثير علتى خارج از خودش است ( و اين است معنى « امر
شرح
روحى انسان قابل تغيير است و ممكن است « عادت » جاى « طبيعت » را بگيرد . علماى اخلاق مىگويند « تربيت عبارت است از فن تشكيل عادت ، و عادت براى بشر طبيعت ثانيه مىشود » . معناى اين جمله اين است كه ساختمان روحى انسان قابل انعطاف است و هر حالت جديدى كه به وى بدهند و مدتى ادامه بدهند آن حالت جديد صفت راسخه مىشود . در مقابل اين نظريه ، نظريهء كسانى است كه به سرشت و طينتهاى غير قابل تغيير قائلند و اثر اخلاق و تربيت را در مزاج آن كس كه سرشت نيك ندارد صفر مىدانند و معتقدند كه « تربيت نااهل را چون گردكان بر گنبد است » . به عقيدهء اين دسته امزجهء روحى بشر عيناً مانند طبايع مخصوص نباتات و جمادات و حيوانات است و همان طورى كه هرگز شاخ بيد بر ندهد و نى بور يا شكر ندهد و زمين شوره سنبل برنياورد و آهن بد شمشير نيك نشود ، آدم بدسرشت و زشت طينت و بدگوهر نيز پاك نهاد و پاكيزه نفس نشود و مصدر اعمال نيك نگردد و آن كس كه سرشت او را بد آفريدند تغيير سرشت نخواهد داد .گليم بخت كسى را كه بافتند سياه * به آب زمزم و كوثر سفيد نتوان كردمولوى از زبان منكرين انبياء كه منكر تأثير تربيت و ارشاد بودند مىگويد :قوم گفتند اى نصوحان بس بود * آنچه گفتيد ار در اين ده كس بود
نقش ما اين كرد اين تصويرگر * اين نخواهد شد به گفت و گو دگر
سنگ را صد سال گويى لعل شو * كهنه را صد بار گويى باش نو
خاك را گويى صفات آب گير * آب را گويى عسل شو يا كه شير
نار را گويى كه نور محض شو * پشّه را گويى كه سوى باد رو
قلب را گويى كه زرّ پاك شو * يا كه اكسيرى شو و چالاك شو
هيچ از آن اوصاف ديگرگون شوند ؟ * آب كى گردد عسل اى ارجمند ؟آنگاه از زبان انبياء به آنها جواب مىدهد :انبيا گفتند آرى آفريد * وصفهايى كه نتان زان سر كشيد