موجودى در جاى خودش جبرى و غير قابل اجتناب مىباشد و از اين روى همهء پديدهها و حوادث جهان اعم از حوادث بيرون از انسان و حوادث مربوط به انسان مانند حوادث اجتماعى و حوادث و افعال فردى ، پيروى قانون كلى طبيعى علت و معلول را نموده و محكوم جبر هستند .
شرح
مىكند ؛ افعال انسان نيز با پيدايش علل تامّهء آنها ضرورت پيدا مىكنند . علت تامّهء فعل انسان مركّب است از مجموع غرايز و تمايلات و عواطف و سوابق ذهنى و قوهء عقل و سنجش و موازنه و مآل انديشى و قدرت عزم و اراده ؛ يعنى هر فعلى كه از انسان صادر مىشود بايد مطلوبى را براى انسان دربر داشته باشد يعنى بايد با يكى ( لااقل ) از تمايلات و غرايز انسان وفق بدهد . از اين رو انجام هر فعلى را كه انسان تصور مىكند ، اگر هيچ مطلوبى را در بر نداشته باشد و هيچيك از غرايز و تمايلات را ارضا نكند و به اصطلاح حكما نفس فايدهاش را تصديق و امضا نكند ، امكان ندارد كه قواى فعالهء انسان به سوى آن عمل روانه شود . پس از آنكه توافق آن با بعضى از تمايلات محرز شد و فايدهاش امضا شد جميع سوابق و اطلاعات ذهنى انسان مداخله مىكند و سپس قوهء سنجش و مقايسه و موازنه و بالاخره قوهء عاقلهء انسان جميع جوانب را تا حد امكان در نظر مىگيرد و مآل انديشى مىكند ، اگر احيانا آن كار در عين موافقت و ارضاى برخى از تمايلات از جنبههاى ديگرى مضارّى را در بر داشت مثل آنكه در عين لذت و خوشى حاضر ، الم و ناخوشى را بالمآل همراه داشته باشد يا آنكه در عين موافقت با بعضى از غرايز دانى غرايز عالىتر را ناراضى سازد ، در اين صورت اراده در مقابل تمايل تحريك شده مقاومت مىكند و آن را به عقب مىراند و اگر از اين لحاظها به موانعى بر نخورد و يا آنكه آن موانع در مقابل فوايدى كه از فعل حاصل مىشود كوچكتر باشد حالت عزم و اراده پيدا مىشود و فعل صورت وقوع پيدا مىكند ؛ يعنى در يكى از اين دو صورت ، انسان پس از مقايسه و سنجش و موازنهء فوايد و مضار ، جانب ترك را ترجيح مىدهد و در صورت ديگر جانب فعل را ، و در هر دو صورت آن چيزى كه به فعل وجود مىدهد و ضرورت مىبخشد همانا ترجيح و انتخاب و ارادهء خود انسان است . پس درست است كه هر فعلى از افعال انسان اگر محقق شد طبق ضرورت تحقق پيدا مىكند و اگر ترك شد طبق ضرورت ترك مىشود ولى آن علتى كه به تحقق آن فعل يا ترك آن فعل ضرورت داده همانا اراده و اختيار و انتخاب خود