اين است كه هر چيزى علتى دارد كه به واسطهء وى جبرا به وجود مىآيد و اما اينكه ما در راه مقاصد خود فداكارى مىنماييم يا به تربيت و امر و نهى دست مىزنيم نه از راه اين است كه در اعمال خود مختاريم ، بلكه افعال ما در وجود مقاصد ما ذى دخل
شرح
مىكند آنا اراده كند و درست به جهت مخالف حركت اوّلى خود حركت كند ؛ قادر است حركت دورانى كند يعنى آنافآنا تغيير مسير و جهت بدهد . از محدوديت و يكنواختى فعاليت جمادات به هيچ نحو در حيوان مشاهده نمىشود . اگر يك جسم جامد بخواهد حركات مختلفى بكند ( مانند يك دستگاه ماشين ) حتما لازم است نيروهاى خارجى او را اداره كند ولى حيوان صرفاً با استفاده از نيروى داخلى ، يعنى نيروى احساس و اراده ، هزار جور حركت و اثر مختلف مىتواند از خود نشان بدهد .
يك كبوتر مىتواند به ميل خود پشت سر يكديگر چندين معلّق بزند . بنابراين حيوان بيش از نبات قادر است مجراى عمل خود را تغيير دهد و ميدان عمل وسيعترى براى حيوان باز است ، و بديهى است كه به هر اندازه محدوديت عمل از بين برود و ميدان وسيعترى پيدا شود آزادى بيشترى پيدا مىشود . نسبت حيوان با حركت به اين سو و حركت به آن سو متساوى است و هر دو طرف برايش امكان دارد و اين اختيار حيوان يعنى ميل و ارادهء حيوان است كه از آزادى مسير استفاده مىكند و يك سو را انتخاب مىكند .
يك قدم بالاتر ، عالم فعاليت انسان را مورد مطالعه قرار مىدهيم . در اينجا آزادى را به حد اعلى كه ممكن است فرض شود مشاهده مىكنيم . حيوان هر چند در حركات مخصوص حيوانى خويش آزاد است و طبيعت مسير معين و خط سير معين براى حيوان معين نكرده است و ميدان عمل وسيعى به حيوان داده است : حيوان با انواع مختلف حركات نسبت متساوى دارد و فقط اراده و اختيار خود حيوان است كه مسير را تعيين و مشخص مىكند ، ولى يك چيز هست و آن اينكه اراده و اختيار حيوان محدود است به اطاعت از تمايلات و غرايز حيوان ، و هر چه مورد تصويب و موافقت غرايز و تمايلات حيوان واقع شود ارادهء حيوان بىدرنگ عملى مىكند . اراده در وجود حيوان و انسان بيشتر شبيه است به قوهء مجريه ، و اين قوهء مجريه در وجود حيوان تابع فرمان بلا شرط و مستبدّانهء غرايز و تمايلات است و در حقيقت ، كشور وجود حيوان در عين استقلال و آزادى و خود مختارى ، زمام اختيار اين كشور در دست يك سلسله