ظرف خارج چنين نيست ؛ يعنى در پندار ، حد شير يا ماه به انسان داده شده اگر چه در خارج از آن يك موجود ديگرى است .
( 2 ) . اين مصاديق تازه داراى اين حدود هستند تا جايى كه احساسات و دواعى موجودند ، و با از ميان رفتن آنها از ميان مىروند و با تبدل آنها متبدل مىشوند چنان كه مثلًا مىتوان 1 روزى يك فرد انسان را از روى احساسات ويژه « شير » تصور
شرح
كلام خود مدعى است كه « مشبه » اساساً از مصاديق « مشبه به » است . قرائن لفظى و محاوراتى عمومى بشر مؤيد اين مطلب است . مثلًا در مثال گذشته هنگامى كه انسان در حالى كه شخص معيّنى را مورد اشاره قرار مىدهد و به مخاطب خود مىگويد « شير مىآيد » يك جمله به جاى دو جمله به كار برده است : يكى اينكه « فلان شخص مىآيد » و ديگر آنكه « فلان شخص مصداق ماهيت شير است و حد شير بر او منطبق است » . مفاد جملهء ضمنى دوم كه فرض و اعتبار شير بودن يك نفر انسان است ( به حسب فرض و اعتبار متكلم ) ماهيت استعاره را تشكيل مىدهد . بعد از سكّاكى عدهاى از علماى ادب اين نظريه را پذيرفتهاند و البته اين نظريه تنها جنبهء ادبى دارد و ماهيت « استعاره » را كه عمل مخصوصى است و سر و كار با محاورات و مكالمات دارد توجيه مىكند ، ولى هنگامى كه عمل ذهن و طرز انديشه سازى نفس را در مورد مطلق « اعتباريّات » مورد مطالعهء دقيق قرار مىدهيم نظريهء سكاكى را درست مىبينيم . اين است معناى جملهء متن كه مىگويد : « در پندار خود حد چيزى را به چيز ديگر مىدهيم » .
( 1 ) . تغير و تبدل افكار و تصورات اعتبارى ، چه در اعتباريات اخلاقى و چه در اعتباريات اجتماعى و چه در اعتباريات شعرى ، زياد است و اصول كلى اين تغييرات به تدريج در طى خود مقاله خواهد آمد . از همه متغيرتر و آنىتر اعتباريات شعرى است كه شايد نتوان تحت ضابط كلى در آورد . شاعر از آن جهت كه شاعر است و سر و كارش از طرفى با احساسات و از طرفى با قوهء متخيله است جهان را و آنچه در آن است همواره با نيروى تخيل و با عينك احساسات و تمايلات مخصوص خود مىبيند .
قضاوتهاى شاعرانه در مورد هر چيزى همواره از روابط معنوى شاعر و آن چيز حكايت مىكند نه از اوصاف واقعى نفسالامرى آن چيز ، و به عبارت ديگر افكار شاعرانه انعكاس واقعيت خارجى نيست بلكه انعكاس احساسات درونى خود شاعر است . احساسات درونى شاعر به حسب اوضاع و احوال ، مختلف است و از اين رو