و اگر به سوى يك شاعر و يا هر كسى كه با احساسات ويژهء خود يك تمثيل و نمود تخيلى را مىسازد نگاه كنيم خواهيم ديد كه براى الفاظ استعارى يا جملههاى تمثيلى خود مطابق دارد و آثار خارجى نيز از وى نتيجه مىگيرد ( اگر چه با از ميان رفتن احساسات ويژه ، همه از ميان مىروند ) .
شرح
انصاف از نعيم جوانى بستدند . چون امير نصر مهرگان و ثمرات او به ديد عظيمش خوش آمد ، زمستان آنجا مقام كردند و چون تابستان در آمد ميوهها در رسيد ، نصر بن احمد گفت تابستان كجا برويم كه از اين خوشتر مقامگاه نباشد ، مهرگان برويم . چون مهرگان در آمد گفت مهرگان هرى بخوريم و برويم . همچنان فصلى به فصلى انداخت تا چهار سال . لشكر ملول گشتند و آرزوى خانمان برخاست .
پادشاه را ساكن ديدند ، هواى هرى در سر او و عشق هرى در دل او . پس سران لشكر به نزديك استاد ابو عبد اللّه الرودكى رفتند ، گفتند پنج هزار دينار تو را خدمت كنيم اگر صنعتى كنى كه پادشاه از اين خاك حركت كند كه دلهاى ما آرزوى فرزند همى برد و جان ما از اشتياق بخارا همى بر آمد . رودكى قبول كرد و قصيدهاى بگفت و به وقتى كه امير صبوح كرده بود در آمد و به جاى خويش بنشست و چون مطربان فرو داشتند او چنگ برگرفت و در پردهء عشاق اين قصيده آغاز كرد :بوى جوى موليان آيد همى * ياد يار مهربان آيد همى
آب جيحون از نشاط روى دوست * خنگ ما را تا ميان آيد همى
اى بخارا شاد باش و دير زى * مير ، زى تو شادمان آيد همى
مير ، ماه است و بخارا آسمان * ماه سوى آسمان آيد همى
مير سرو است و بخارا بوستان * سرو سوى بوستان آيد همىچون رودكى بدين بيت رسيد امير از تخت فرود آمد و بى موزه پاى در ركاب خنگ نوبتى آورد و روى به بخارا نهاد چنان كه رانين و موزه دو فرسنگ در پى امير بردند به « برونه » و آنجا در پاى كرد و عنان تا بخارا هيچ جاى باز نگرفت . »
در تاريخ همهء ملل از اين قبيل داستانها كه معرف ارزش ادبيات است زياد است . تأثير ادبيات در روحيه و اخلاق و اوضاع زندگانى بشر و در تحولات تاريخى كه در مجتمع بشرى رخ داده اگر بيشتر از تأثير عقل و استدلال نباشد كمتر نيست . گاه اتفاق مىافتد كه يك شعر يا يك ضرب المثل كه فقط ارزش شعرى و ادبى دارد يك پايهء روحيهء ملتى را تشكيل مىدهد . به شهادت تاريخ ، غالب تحولات و انقلابات علمى و