نمايد و از اين تمثل احساسى نتيجهء عملى گرفته شود ؛ مثلًا رخسار ماه را تصور نموده و احساس درونى تازه را به روى احساس مهر آميزى كه نسبت به معشوقه داريم گذاشته و آتش مهر را تيزتر كنيم يا اندام مهيب و جرأت و صلابت شير را انديشيده و احساسات تازه را به سيماى خيالى مردى جنگجو بار نموده و موقعيت
شرح
و اما « تمثيل » نوعى خاص از همان تشبيه اصطلاحى است كه گفتيم و آن اين است كه وضع خاص و كيفيت مخصوصى كه از اجتماع و ارتباط امورى چند حاصل مىشود تشبيه شود به وضع خاص و كيفيت مخصوصى كه از اجتماع و ارتباط چند چيز ديگر حاصل مىشود ، مانند تشبيه وضع و كيفيت مخصوصى كه از نشستن قطرات شبنم بر برگ گل سرخ پديد مىآيد به وضع و كيفيت مخصوصى كه از جمع شدن دانههاى عرق بر چهرهء شاهدى خشمگين پديد مىآيد در اين شعر شيخ :اول ارديبهشت ماه جلالى * بلبل گوينده بر منابر قضبان
بر گل سرخ از نم اوفتاده لئآلى * همچو عرق بر عذار شاهد غضبانو مانند تشبيه حالت دل سخت معشوق و اشك عاشق - كه فقط اشك فراوان عاشق مىتواند دل سخت معشوق را تكان بدهد و تسليم كند - به حالت سنگهاى صحرا و سيل ، كه فقط سيل مىتواند آن سنگها را از جا بكند و تا لب دريا بغلطاند ، در اين شعر خواجه :دل سنگين تو را اشك من آورد به راه * سنگ را سيل تواند به لب دريا بردو البته هر يك از تشبيه و استعاره اقسام و انواع متعددى دارد ، طالبين بايد به كتب فن بلاغت مراجعه كنند .
چيزى كه تذكرش در اينجا لازم است اين است كه تشبيه ساده اختصاص ندارد به مورد اعتباريات و تخيلات شاعرانه بلكه در مقام بيان حقايق و مسائل نظرى نيز مىتوان از آن استفاده كرد مثل اينكه وقتى كه مىخواهيم در درس جغرافى شكل كروى زمين و فرورفتگيهاى قطبين را به آسانى به شاگرد تعليم دهيم زمين را تشبيه مىكنيم به يك سيب كه هم كروى شكل است و هم در دو طرف فرو رفتگى دارد ؛ و اما تشبيه بليغ و استعاره و تمثيل اختصاص دارد به تخيلات شاعرانه و اعتباريات .