شخص اشكال كننده بيشتر مىپسندد ، ما در مورد ادراك خط و سطح و جسم مىپنداريم چيزهايى بىخواص ماده موجود شدهاند يعنى در ظرف پندار ما چيزهايى بى خواص ماده موجود شدهاند و اين چيزها موجودند زيرا خطا و صواب و پندار و حقيقت ، مفاهيمى هستند نسبى و قياسى ؛ پندارهاى ما هنگامى كه با خارج سنجيده شود پندار و پوچ است و گرنه حقيقتى است از حقايق .
اين سخن را كه در مورد محسوسات با حواس ظاهره گفتيم ، در مورد خواص روحى مانند اراده و كراهت و حب و بغض و علم و تصديق ( وجدانيّات به اصطلاح منطق ) نيز صادق و قابل تطبيق است زيرا ما اين پديدهها را آشكار و بىترديد در خودمان مشاهده مىنماييم در حالى كه خواص عمومى ماده را از قبيل انقسام و
شرح
گروهى از فلاسفهء اروپا كه آنها را « عقليون » مىگويند ( كسانى كه به پارهاى از تصورات ناشى از فطرت و غير منتهى به حس معتقدند ) منشأ اين تصورات را فقط عقل مىدانند . اين گروه مىگويند چون نقطه ( شئ بدون بعد ) و خط ( شئ يك بعدى ) و سطح ( شئ دو بعدى ) در خارج وجود ندارد و آنچه وجود دارد اشياء سه بعدى يعنى اجسام است ، پس منشأ اين تصورات نمىتواند احساس باشد زيرا احساس فرع آن است كه « محسوس » وجود خارجى داشته باشد ، پس اين تصورات مستقيماً از قوّهء عقلانى ناشى شده است .
گروه ديگر كه آنها را « حسيون » مىگويند ( كسانى كه تمام ادراكات و تصورات را منتهى به حس مىدانند ) معتقدند كه منشأ تصورات رياضى نيز ادراكات حسى خارجى است ؛ مىگويند تصور نقطه و خط و سطح و دايره و غيره نيز از ديدن اشيائى در طبيعت براى ذهن حاصل شده است ، لكن آن امورى كه ابتدائاً منشأ تصور اين مفاهيم هستند مصداق دقيق و واقعى نيستند بلكه آنها نمونهء ناقصى براى ذهن هستند و ذهن پس از ادراك آنها با قدرت فعالهء خود كامل آن نمونهها را مىسازد ؛ مثلًا ديدن اشيائى مانند سر سوزن ، نمونه شده است كه ذهن تصور نقطهء حقيقى را اختراع نمايد ، و ديدن چيزهاى باريكى مانند نخ نازك و چيزهاى مدوّرى مانند ماه شب چهارده ، براى ذهن نمونه واقع شده كه تصور خط و دايره را به معناى هندسى آنها ابداع نمايد .
هر چند عقيدهء عقليون داير بر اينكه تصورات مفاهيم هندسى هيچ گونه استنادى به احساس ندارد صحيح نيست و دليلى هم كه اقامه كردهاند و در بالا ذكر شد ناتمام است ( چنان كه در فلسفه در باب نسبت مقدار به جسم ثابت شده ) لكن اين اندازه مورد