كنيم بايد يك مطلب را متذكّر شويم و آن اينكه اين برهان را مشّائين عليه اشراقيين اقامه كردهاند پس از آنكه دو طرف ، نظريّهء متكلّمين و نظريّهء ذيمقراطيسى را مردود شناخته و قبول كردهاند كه جسم طبيعى مانند آب و هوا و آتش و خاك و غيره مجموعهاى از ذرّات نيست بلكه يك واحد پيوسته است ، و از طرف ديگر همين چيزها كه بالفرض پيوستهاند بالحسّ و العيان فصل و وصل مىپذيرند .
پس برهان فصل و وصل مبتنى بر قبول پيوستگى جسم طبيعى محسوس است ، و امّا بنا بر نظريّهء متكلّمين و يا نظريّهء ذيمقراطيس اين برهان نا تمام است زيرا بنا بر آن نظريّهها هنگامى كه فصل و و صلى واقع مىشود مثلًا يك ليتر آب تبديل به دو نيم ليتر مىشود و يا دو نيم ليتر آب تبديل به يك ليتر آب مىگردد فصل و وصل واقعى صورت نگرفته است يعنى چنين نيست كه يك واحد متّصل تبديل به دو واحد متّصل شده باشد و يا دو واحد متّصل تبديل به يك واحد شده باشد بلكه يك ليتر آب مجموعهاى از ملكولهاست كه در مجاورت هم قرار گرفتهاند و هنگامى كه تبديل به دو نيم ليتر آب مىشود از مجاورت هم دور مىشوند و هنگامى كه دو نيم ليتر تبديل به يك ليتر مىشود به معنى اين است كه گروهى از ملكولها كه از گروهى ديگر از ملكولها دور بودند در مجاورت يكديگر قرار گرفتهاند .
پس ارزش اين برهان يك ارزش نسبى است يعنى مبتنى بر قبول يك فرضيّهء ديگر است . امّا اينكه حكما برهانى بر ردّ نظريّهء ذيمقراطيس از اين نظر - يعنى از نظر مركّب بودن از ذرّات - داشته و اقامه مىكردهاند يا نداشتهاند و اعتمادشان در اين جهت به حواسّ بوده است ، مطلب ديگرى است كه بعد دربارهء آن بحث خواهيم كرد و البتّه بعد خواهيم گفت كه حكما از اين جهت برهانى نداشته و اقامه نكردهاند . حكما برهانى كه عليه ذيمقراطيس اقامه كردهاند از اين جهت نبوده است ، بلكه از جهت مدّعاى ديگر ذيمقراطيس بوده كه مىگفته است خاصيّت ذرّات اين است كه غير قابل شكست است . حكما اين جهت را با برهان رد كردهاند . امّا اينكه جسم محسوس مجموعهاى از ذرّات است و يا يك واحد پيوسته است ، بدون برهان يعنى با اعتماد به حواس پذيرفته شده است .
ما اين مطلب را قبلًا چنين ذكر كردهايم ولى اكنون معتقديم كه حكما اين برهان را با توجّه به هر دو جنبهء نظريّهء ذيمقراطيس ذكر كردهاند . شيخ در الهيّات شفا صفحهء 41 و 42 ضمن مقدّمهء اوّل برهان « فصل و وصل » يعنى اينكه هر جسمى قابل انقسام بر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 543
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٤٣