اين نظريّهء حكما مبتنى بر اصل كلّىترى است و آن اينكه هيچ پديدهاى بدون عامل مؤثّر يعنى بدون علّت نمىتواند وجود پيدا كند . از طرف ديگر حركت نيز به نوبهء خود يك پديده است ، پس بدون عامل مؤثر و محرّك نيست .
اصل ديگرى كه مبناى اين نظريّه است اين است كه به عقيدهء حكما هيچ جسمى در دنيا نمىتواند وجود داشته باشد كه در ذات خود تمايل به نوعى از حركت نداشته باشد ، و به عبارت ديگر هيچ جسمى نمىتواند وجود داشته باشد كه در آن ، قوّهاى كه آن قوّه او را به سويى براند وجود نداشته باشد . نام آن تمايل يا قوّه را « طبع » يا « طبيعت » مىگذارند ، و چون به عقيدهء حكما هر قوّهاى در هر جسمى او را به صورت نوعى خاص در مىآورد كه احيانا آن را « صورت نوعيّه » مىنامند ، عليهذا جسم مطلق ، يعنى جسمى كه فقط جسم باشد و تحت نوع خاص در نيايد ، وجود ندارد « 1 » .
حركت قسرى از آن جهت « قسرى » ناميده مىشود كه « قسر » به معنى جبر و منع است و چون ضربه و نيروى خارجى وارد بر يك جسم سبب مىشود كه طبع اوّلى آن جسم از فعّاليّت خويش ممنوع شود و بر خلاف جهت اصلى خود فعّاليّت كند ، از اين جهت اين گونه حركات ، « قسرى » ناميده مىشود « 2 » .
مثلًا اگر سنگى را در دست داشته باشيم ، همين كه او را رها كنيم و دست خود را از آن برداريم او بالطبع به طرف پايين حركت خواهد كرد ؛ يعنى همين رها كردن ما براى حركت سنگ به طرف پايين كافى است و احتياج ندارد كه ما يك ضربه و نيرويى بر آن وارد كنيم تا به سمت پايين حركت كند . امّا اگر بخواهيم اين سنگ به طرف بالا حركت كند به ضربه و نيرويى احتياج دارد كه بر آن وارد شود و او را به سمت بالا به حركت درآورد .
به عقيدهء حكما حركت سنگ از بالا به پايين كه به مقتضاى طبع خود سنگ انجام مىگيرد و موافق طبع اوّلى جسم است ، حركت طبعى است ، امّا حركت از پايين
هامش
( 1 ) . به تعبير ديگر مىتوان گفت كه آنچه قدما در باب حركت طبعى و قسرى گفتهاند مبتنى بر دو اصل است :
الف . جسم مطلق ، يعنى جسم خالى از مبدأ ميل مستقيم يا قوّه يا طبيعت ، وجود ندارد .
ب . فاعل مباشر و بلا واسطهء هر حركتى ، اعمّ از ارادى و طبيعى و اعمّ از طبعى و قسرى ، خود طبيعت است .
( 2 ) . چنان كه گفتيم بنا بر عقيدهء حكماى قديم هيچ جسمى خالى از يك ميل طبعى نيست . هر حركت غير طبعى مستلزم منع مقتضاى طبع ، و جبر طبع بر خلاف مقتضاى اوّلى وى است و به همين جهت هر حركت غير طبعى « قسرى » ناميده مىشود ؛ يعنى حركت قسرى نقطهء مقابل حركت طبعى است .