بحث و انتقاد
در اينجا دو اشكال يا ايراد مهم پيش مىآيد و آن اينكه ممكن است كسى بگويد بحث حركت طبعى و قسرى امروز منسوخ است و عملا هم نتيجهاى از آن نمىتوان گرفت ، نه ارزش فلسفى دارد و نه ارزش عملى .
اشكال اوّل اين است كه اساس اين تقسيم بندى مخدوش است ، زيرا اين تقسيم مبتنى است بر قانون « احتياج حركت به نيروى حركت دهنده » و اين همان نظريّهء قديم ارسطويى است كه دو هزار سال بر علم حكومت كرد تا آخر الامر به وسيلهء نيوتن « 1 » و ساير دانشمندان طبيعت شناس مردود شناخته شد و بجاى آن قانون « جبر در حركت » كه يكى از پايههاى فيزيك نيوتنى است به رسميّت شناخته شد . طبق اين قانون ، جسم براى نفس حركت نيازمند به عامل نيست ، زيرا خاصيّت جسم اين است كه حالت موجود خود را جبرا براى هميشه حفظ مىكند بدون آنكه نيازمند به عامل خاصّى باشد ؛ مثلًا اگر داراى مقدار يا اندازهء معيّنى از حركت باشد آن را براى هميشه حفظ مىكند بدون آنكه عاملى دخالت داشته باشد . جسم در تغيير وضع خود
هامش
مادامى كه از فضاى زمين خارج نگشتهاند .
در افعال ارادى انسان نيز نظير اين دو حالت ديده مىشود . بعضى حركات انسان صددرصد موافق طبع انسان است ؛ يعنى خود طبع و غريزه ، انسان را به سوى اختيار آن كار مىكشاند مانند نفس كشيدن ، خوابيدن ، غذا خوردن و همچنين انتخاب همسر و امثال اينها ؛ و برخى از افعال است كه بر خلاف طبع و مقتضاى غريزهء بشر است و اين بر دو قسم است : گاهى موافق حكم عقل است يعنى در عين آنكه مخالف طبع است موافق مصلحت است مثل دوا خوردن بيمار ، و گاهى عقل نيز آن عمل را تصويب نمىكند بلكه يك عامل خارجى از قبيل ترس از عقوبت ، آدمى را به آن كار خلاف وادار مىسازد ، مثل تسليم كردن مال به دزد و امثال آن ؛ حكم عقل فقط اين است كه به خاطر فرار از يك مفسدهء بزرگتر اين كار خلاف طبع را انجام بده .
بر اساس اين مقياس مىتوان بعضى از مسائل روحى را مورد مطالعه قرار داد . مثلًا اين بحث از نظر روان شناسى هست كه آيا دين ، فطرى است يا غير فطرى ؟ معناى اين جمله اين است كه آيا اگر انسان را تحت تأثير هيچ ضربه و نيروى فردى يا اجتماعى خارج از وجود وى قرار ندهيم آيا به حسب طبع ، گرايش به معانى و مفاهيم دينى دارد ، يا اينكه اين گرايش از نوع عادتها و عرفها است كه در اثر دخالت يك يا چند عامل خارجى پديد آمده است ؟
( 1 ) .Newton.