مطلب دارد « 1 » .
ديگر اينكه علّت عدم دوام حركت قسرى اين است كه هر حركتى دائما با يك سلسله معاوقها برخورد مىكند كه مىخواهند او را از حركت باز دارند . اگر حركت ، طبعى باشد و نيروى معاوقهاى پى در پى هر كدام كمتر از نيروى طبيعت باشد و هيچكدام نتواند در مقابل طبيعت مقاومت كند خواه ناخواه طبيعت به حركت خود ادامه مىدهد . امّا اگر حركت طبيعت قسرى باشد ، نظر به اينكه حركت طبيعت به حكم اثرى است كه عامل خارجى روى طبيعت گذاشته است و از طرف ديگر معاوقها در جهت مخالف آن قاسر اوّلى روى طبيعت اثر مىگذارند ، تدريجا اثر قاسر اوّلى خنثى مىشود و طبيعت به حالت اوّل بازگشت مىكند . عليهذا اگر حركت قسرى در خلأ صورت بگيرد كه هيچ گونه عايقى وجود نداشته باشد براى هميشه دوام خواهد يافت .
از گفتار بعضى فلاسفه مانند بوعلى كه گفتهاند : « لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمىّ الى سطح الفلك » « 2 » مطلب دوم برمىآيد .
ج . حركت طبعى و قسرى به حركتهاى مكانى اختصاص ندارد ، در مورد ساير حركات نيز مىتوان آن را جارى دانست . مثلًا درخت چنار به طبع اوّلى در حركت كمّى خود به طور مستقيم و رو به بالا حركت مىكند ولى تحت تأثير يك عامل خارجى ممكن است حركت انحرافى پيدا كند ، هر چند مىتوان گفت كه اين گونه حركت نيز يك حركت مكانى است نه حركت كمّى « 3 » و « 4 »
هامش
( 1 ) . در مورد اين مطلب كه دليل حكما بر اينكه قسر نمىتواند دائمى يا اكثرى باشد چيست ، در اين مبحث از كتاب منظومه فقط اشارهاى شده است و تفصيل مطلب به « الهيّات بالمعنى الاخص » حواله داده شده است ؛ و اشاره اين است كه اگر حركت قسرى دائمى يا اكثرى باشد لازم مىآيد كه طبيعت از حركت طبعى خود باز بماند و چون هر حركتى غايتى دارد ( و به عبارت ديگر شىء كه امكان حركت دارد ، امكان خروج از قوّهاى به فعليّتى دارد ) اگر بنا شود كه همهء حركات ، قسرى باشد لازم مىآيد حركات طبعى در حدود « امكان » باقى بمانند و هيچگاه به فعليّت نرسند ، و به عبارت ديگر لازم مىآيد كه استعدادهاى نهفتهء واقعى اشياء هيچگاه بروز و ظهور نكند و اين مخالف عنايت و حكمت پروردگار است كه در « الهيّات » به ثبوت خواهد رسيد .
( 2 ) . اگر تصادمات هوا نبود ، سنگى كه پرتاب مىشد ، تا پشت فلك اطلس پيش مىرفت .
( 3 ) . رجوع شود به التّحصيل ، صفحهء 593 .
( 4 ) . حكماى قديم را عقيده بر آن است كه حركاتى كه در جهان هست از قبيل حركاتى كه در كواكب و ستارگان يا در جوّ زمين است يا در داخل ذرّات است و حتّى حركات رشد و نموّ گياهان و بلكه حركات داخلى وجود حيوانات ، همه حركات طبعى است و به ندرت حركت قسرى پديد مىآيد مانند سنگى كه از كرهاى به كرهء ديگر پرتاب مىگردد و شايد بتوان جذر و مدّ دريا را از اين قبيل شمرد و همچنين است پرواز مرغها يا هواپيماها يا موشكها