از سوى ديگر ، مادّيّين شرور و نقصانات و پارهاى بىنظمىها در جريان عالم را يادآور مىشوند و به عنوان « مادّهء نقض » ، هدفدارى طبيعت را مورد ايراد قرار مىدهند . الهيّون به اشكالات مادّيّون جوابهايى دادهاند و مادّيّون نيز به نوبهء خود در مقام توجيه بدايع و شاهكارهاى خلقت برآمده و مدّعى شدهاند بدون آنكه لازم باشد شعور و توجّه به هدف را در جريان خلقت دخالت دهيم مىتوانيم شاهكارها و نظامات بديع خلقت را توجيه كنيم . مادّيّون مخصوصا در يك قرن اخير با پيروى از فلسفهء نشوء و ارتقاء ، اصول و نواميسى را يادآور مىشوند كه تنها از اصل علّيّت فاعلى استنباط مىشود و مدّعى هستند همين اصول و نواميس كه از جريان لا شعورى طبيعت استنباط مىشود كافى است كه خلقت اسرارآميز جاندارها را كه مهمترين دليل الهيّون است توجيه كند ، و عليهذا نيازى به پذيرفتن اصل علّيّت غائيّه نيست . ما بعداً دربارهء اينها بحث خواهيم كرد .
ضمناً بايد به اين نكته توجه داشت كه علّيّت غائيّه دو گونه تفسير دارد : يكى فلسفى و ديگرى عاميانه ، كه آن را نيز بعداً توضيح خواهيم داد .
اكنون به شرح ابيات ذكر شده مىپردازيم :
اين اشعار مجموعا شامل سه مطلب است : بيت اوّل حاوى اين مطلب است كه هيچ فعلى از هيچ فاعلى بدون علّت غائى نيست و اصل « علّيّت غائى » مانند اصل « علّيّت فاعلى » بر سراسر وجود و هستى حكمفرماست . بيت دوم و سوم ، اين مطلب را مىگويد كه قسر نه ممكن است دائمى باشد و نه ممكن است غالبى باشد . و بيت چهارم مىگويد كه علّت غائى به حسب ماهيّت ، علّت علّت فاعلى است و به حسب وجود خارجى ، معلول وى مىباشد .
ما در مقام شرح اين سه مطلب ، بر عكس ترتيبى كه در متن اشعار آمده است ، از باب رعايت « الأسهل فالأسهل » ، اوّل مطلب سوم و سپس مطلب دوم و در آخر مطلب اوّل را خواهيم گفت .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 421
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٢١