را احياء كرده است و ضمناً متمّم و مكمّل جواب صدرالمتألّهين از اشكال وجود ذهنى است . توضيح نظريهء صدرالمتألّهين مبتنى بر مقدّمات ذيل است :
1 . حمل بر دو قسم است : حمل اوّلى ذاتى و حمل شايع صناعى . حمل به طور كلّى عبارت است از حكم به اتّحاد موضوع و محمول ، و به عبارت ديگر : حمل محمولى بر موضوعى به معنى اين است كه محمول بر موضوع صدق مىكند . اكنون مىگوييم كه صدق محمول بر موضوع و اتّحاد برقرار شده به وسيلهء حكم ميان موضوع و محمول به دو نحو ممكن است بوده باشد : يكى به اين نحو كه محمول در مرتبهء ذات و ماهيّت موضوع ، قطع نظر از مرحلهء وجود ، بر موضوع صدق كند و رابطهء برقرار شده يك رابطهء ذاتى باشد ؛ يعنى آن چيزى كه موضوع واقع شده است ذات ماهيت است به اعتبار اينكه يك ذاتى است نه به اعتبار حكايت از مصاديق . مطلق تعريفات حقيقى كه در علوم واقع مىشود از قبيل حمل اوّلى ذاتى است .
ديگر اينكه محمول بر موضوع در مرحلهء وجود صدق كند ، خواه وجود خارجى و خواجه وجود ذهنى . در اين گونه قضايا آن چيزى كه موضوع واقع شده است ماهيّت است به اعتبار حكايت از مصاديق خارجى يا ذهنى ، و در واقع ، مصاديق موضوعند نه ذات ماهيّت بما هى هى ؛ مثل اينكه مىگوييم : « انسان نويسنده است » . مسائلى كه در علوم مورد بحث واقع مىشود از نوع دوم است همچنانكه تعاريف از نوع اوّل است .
مثلًا اگر بخواهيم مثلّث را موضوع قرار داده و محمولى بر آن بار كنيم ، يك وقت هست كه ماهيّت و مفهوم مثلّث را مىخواهيم تعريف كنيم ، مىگوييم : « مثلّث شكلى است كه بر آن ، سه ضلع احاطه كرده باشد » . در اينجا ماهيّت مثلّث را تعريف كرده و توضيح دادهايم و گفتهايم حقيقت اين ماهيّت عبارت است از اين ؛ و يك وقت هست مثلّث را موضوع قرار داده و به جاى اينكه به ماهيّت و مفهوم مثلّث بماهى نظر بيفكنيم ماهيّت را وسيله براى مطالعهء افراد قرار داده مىگوييم : « مثلّث مجموع زاويههايش برابر با دو قائمه است » . در اينجا موضوع ، مثلّث است و محمول ، تساوى مجموع زوايا با دو قائمه . موضوع و محمول در اينجا نيز متّحدند ولى نه در مرتبهء ذات بلكه در مرتبهء وجود .
در مثال اوّل مىخواهيم بگوييم مفهوم و معنى مثلّث اين است ، و در مثال دوم مىخواهيم بگوييم خاصيّت و اثر وجودى مثلث چنين است . در مثال اوّل مىخواهيم بگوييم تصوّر ما از مثلّث مساوى است با تصوّر شكلى كه بر آن ، سه ضلع احاطه كرده است با اين تفاوت كه محمول ، تصوّر تفصيلى موضوع است و موضوع ، تصوّر اجمالى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 234
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٣٤