3 . حمل شايع صناعى كه عبارت است از حكم به اتّحاد دو شىء در وجود ، بر دو قسم است : بالذات و بالعرض .
حمل شايع بالذات آن است كه موضوع ، مصداق ذاتى محمول باشد يعنى حدّ محمول بر او صادق باشد - و به عبارت ديگر محمول از مرتبهء ذات موضوع انتزاع شود - و بعلاوه آثار خاصّهء محمول بر موضوع مترتب شود ؛ مثل اينكه بگوييم : « زيد انسان است » . شك نيست كه زيد خارجى مصداق ذاتى انسان است يعنى حدّ انسان بر او صادق است و آثار انسان هم بر او مترتّب است . و اما حمل شايع بالعرض آن است كه موضوع ، مصداق بالعرض محمول است و حدّ محمول بر او صادق نيست ؛ مثل اينكه مىگوييم : « زيد نويسنده است » . زيد در مرتبهء ذات ، نويسنده نيست بلكه با صفت نويسندگى به عنوان يك عرض اتّحاد وجودى پيدا كرده است .
4 . مقولات كه گفته مىشود متباينات بالذاتاند به اين معنى است كه تمام اشياء خارجى مصداق يكى از مقولات ده گانه است ؛ يعنى هر ممكن الوجودى كه در ظرف خارج تحقّق يافته در نظر بگيريم مصداق يكى از مقولات است و آن مقوله بر او به حمل شايع بالذات صادق است . به عبارت ديگر هر شىء ممكن الوجود خارجى مصداق بالذات يكى از مقولات است . هيچ شيئى وجود ندارد كه داخل در هيچ مقولهاى نباشد همچنانكه ممكن نيست شيئى داخل در دو مقوله باشد . معنى تباين مقولات و حصر اشياء در مقولات جز اين نيست كه شىء واحد نمىتواند مصداق بالذات دو مقوله باشد و دو مقوله به حمل شايع ذاتى بر آن صدق كند ، و اما اينكه يك شىء مصداق دو مقوله باشد ولى مصداق بالذات يكى و مصداق بالعرض مقولهء ديگر و يا مصداق بالعرض دو مقوله باشد هيچ مانعى ندارد - مثلًا زيد مصداق بالذات جوهر
هامش
اشكال وجود ذهنى را حل مىكند ، بحثى نيست . در عين حال جاى اين سخن هست كه آيا آنچه صدرالمتألّهين يافته و متذكر شده واقعاً دو نوع حمل است ؟ يعنى آيا واقعاً فرق حمل اوّلى ذاتى و حمل شايع صناعى در نفس حمل است كه به اصطلاح يك « معنى حرفى » است ، يا در واقع و نفس الامر در حمل اختلافى نيست ، بازگشت اين اختلاف نيز به اختلاف در موضوع است ؛ يعنى آنچه در حمل اوّلى ذاتى موضوع واقع مىشود با آنچه در حمل شايع صناعى موضوع واقع مىشود اعتبارا دوتاست ؟
خواه اين اختلاف از ناحيهء حمل باشد و يا از ناحيهء موضوع ، ارزش سخن صدرالمتألّهين محفوظ است ، زيرا فرضا موضوع را مختلف بدانيم اين تشخيص باريك كه « با اينكه به حسب ظاهر موضوع يكى است ، واقعاً موضوع يكى نيست » از بركت تحقيقات معظّم له به دست آمده است . ما در بحث « تقديم سلب بر حيثيّت » از مباحث « ماهيّت » و همچنين در مبحث « اعتبارات ماهيّت » در اين باره بحث خواهيم كرد .