مىبيند ، هم آنجا را مىبيند هم اينجا را . اين مرحله مرحلهء معاينه است . همين قدر كه آدم رسيد به آنجا كه دروازهء آن عالم به رويش بازشد ، اين همانجاست كه قرآن مىگويد آن ديگر برگشت ندارد .
به هر حال محل شاهد ما اين قدر نبود ، فقط اين مقدارش بود كه قرآن از يك حقيقتى نام مىبرد كه تدريجا از انسان جدا مىشود تا مىرسد به مرحلهاى كه به حلقوم مىرسد ، به آنجا كه رسيد ديگر برگشتن ندارد . پس معلوم مىشود كه ماهيت مردن از نظر قرآن واقعا جدايى است . [ خدا مىگويد ] چرا آن وقتى كه به حلقوم مىرسد و شما ناظرش هستيد [ نفس را برنمىگردانيد ؟ ] ما ( 1 ) از شما به آن نزديكتر هستيم
« وَ لكِنْ لا تُبْصِرُونَ »
شما نمىبينيد . ايمايى است به اينكه او مىبيند و شما نمىبينيد .
« فَلَوْ لا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ »
اگر اين طور است كه شما غير مدين ( يعنى غير مجزى ) هستيد كه بايد اين طور باشيد كه اعمالتان هدر برود و به پاداش و كيفر اعمال نرسيد
« تَرْجِعُونَها »
چرا حالا آن [ نفس ] را برنمىگردانيد ؟ معنى آيه اين است :
كأنّه راز اينكه وقتى كه نفس مىرسد به اين مرحله ، ديگر بازگشت ندارد ، از طب و پزشكى هم كارى ساخته نيست و خداوند آن را از دسترس برگرداندن خارج كرده است اين است كه انتقالش به آن عالم ضرورى است و بايد برود .
دستهبندى انسانها
بعد همين جا كه دارد مسألهء انتقال را بيان مىكند - چون هنوز مسألهء قيامت مطرح نيست - بلافاصله تقسيم مىكند :
« فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ ، فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ »
. مردم را سه دسته مىكند : مقرّبين ، اصحاب اليمين و مكذّبين ( كه در اول همين سوره اصحاب الشّمال ناميده شدهاند ) . قرآن يك عده را مقرّبين مىنامد ، يك عده را اصحاب اليمين يعنى دوستان راست ، مثل اينكه امروز اصطلاحا مىگوييم دست راستىها ، و يك عده را اصحاب الشّمال ، دست چپىها ( 2 ) . مقرّبين از نظر قرآن
هامش
( 1 ) . خدا كه اينجا مىگويد « ما » مقصود ما و فرشتگانمان است . خدا در اين دنيا نيز از ما [ به ما ] نزديكتر است ولى در آن وقت - همان طورى كه عرض كردم - حالت معاينه است ، يعنى آن شخص فرشتگان را به خودش نزديكتر مىبيند از شما ، هم شما را مىبيند و هم آنها را ولى آنها را به خودش نزديكتر مىبيند .
( 2 ) . اصطلاح دست راستى و دست چپى امروز رايج شده ، وقتى قرآن اينها را گفته اين اصطلاحات نبوده است .