اول مىگويد اگر نه اين است كه اين رفتن ، اضطرارى است و حكم خداست و براى اين است كه هر كسى به پاداش [ و كيفر ] عمل و جزاى خوب و بد عمل خودش برسد ، اگر نه اين است كه مردن - به اصطلاح امروز - يك سنت جبرى و قطعى است ، پس چرا آن وقت كه [ نفس ] به حلقوم مىرسد [ آن را برنمىگردانيد ] ؟ اولا خود اين ، مطلبى است كه يك چيزى هست كه آن به حلقوم مىرسد . حالا نحوهء رسيدن [ چگونه است ] ، واقعا يعنى نقل مكان مىكند مىرسد به حلقوم يا قطع علاقهاش مىرسد به آنجا كه از حلقوم مىخواهد قطع علاقه بشود ؟ ما اين را به كمك اخبار و روايات توضيح مىدهيم .
مطلبى از اخبار و روايات استنباط مىشود و آن اين است كه آدمى كه در حال جان كندن است ، قبل از آنكه همان نفس ، همان جان ، همان روح ( به هر اسمى بخواهيم بناميم ) به حلقوم برسد ، قبل از آن هنوز مردن واقعى نيست ، هنوز آن [ نفس ] در اين دنياست و مىشود آن را برگرداند . اين حتما يك راز علمى هم دارد كه ما نمىدانيم . من الآن نمىدانم كه راز علمى مطلب چيست و شايد تا اين حد باشد كه از نظر پزشكى قابل برگرداندن است ، مثلا ممكن است قلب ايستاده باشد ولى بعد بشود دو مرتبه همين قلب ايستاده را برگرداند . به اين مرحله كه رسيد كه قرآن از آن تعبير مىكند :
« . . . إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ »
ديگر حساب برگشتن در كار نيست . در اخبار اين طور وارد شده است كه وقتى به حلقوم مىرسد ، زمان معاينه است ، يعنى با اينكه روح در حال جدا شدن و قطع علاقه است ، با اينكه نيمى ( 1 ) از علاقهء روح قطع شده و اين آدم به صورت نيممرده در آمده است ، هنوز در اين دنياست ولى به حلقوم كه رسيد ، معاينه برايش دست مىدهد ، يعنى آن وقت آن دنيا را مىبيند ، وضع خودش را در آن عالم مىبيند ، اعمال خودش را مىبيند و اشياء را به صورت مثالى مىبيند ، مثال عمل خودش را مىبيند ، مثال زن و فرزند خودش را مىبيند و فرشتگان را مىبيند . به هر حال چيزهايى را كه تا حالا نمىديد ، آن وقت مىبيند و در همان حال اين دنيا را مىبيند ، يعنى در مرز ميان عالم دنيا و عالم بعد از دنياست ، هم اينجا را مىبيند ، هم آنجا را ، هم زن و بچه و كسانش را مىبيند كه دور جسدش را گرفتهاند دارند گريه مىكنند ، و هم ملائكه را به صورت خاص يا - مطابق آنچه از اخبار استفاده مىشود - اولياء حق را به صورت خاصى
هامش
( 1 ) . « نيم » كه مىگوييم مقصودمان قسمتى است ، حالا ممكن است بيش از نيم يا كمتر از نيم باشد ، اينها را نمىشود اندازهگيرى كرد .