منتها آن قوانين هنوز بر ما پوشيده است . اى بسا معجزات پيغمبران را در زمان خود آنها كسى نمىتوانست درك كند ولى صد سال بعد ، دو قرن بعد يك راههايى پيدا شد كه دركش براى انسان آسانتر گرديد . پس قوانين وجود دارد و ما دركمان غلط يا ناقص است .
استاد : سؤال جنابعالى اول اين بود كه آيا من خودم اين بيان را قبول دارم يا قبول ندارم ، نه ، من بعد عرض مىكنم كه قبول ندارم . و اما بيانى كه جنابعالى فرموديد به عنوان سؤال كه آيا ايشان منظورشان چيست ، منظور ايشان هر دوتاست يعنى به هر دو مطلب تكيه كردهاند ، هم اينكه استنباطهاى بشر راجع به قوانين علمى متغير است يعنى آنچه را كه قانون علمى مىداند قانون جهان نيست ، بعد معلوم مىشود قانون جهان چيز ديگرى بوده ، و هم اين را قبول ندارند كه قانونى در جهان وجود داشته باشد كه لا يتخلّف باشد . هر قانونى را كه شما فرض كنيد آن قانونِ واقعى است ، اعم از آنكه بشر به آن رسيده يا نرسيده ، مىگويند بالأخره يك قانون قراردادى است كه خدا آن را قرار داده ، چون قانون قراردادى است [ و ] خدا قرار داده براى ما تخلف از آن قانون غير ممكن است چون اين قيام در مقابل مشيّت الهى است ، براى غير خدا امر محالى است ، اما براى خود خدا كه ديگر امر محالى نيست و وقوع هم دارد . بستگى دارد به مشيتش . اينجور مشيت كرده ، شده قانون واقعى ، يكدفعه مشيتش را عوض مىكند مىشود معجزه ، كه از نظر ايشان معجزه عوض شدن مشيت الهى است در مورد قانونى كه خودش وضع كرده . البته ما مىگوييم اين حرف درست نيست ، منتها اين چيزى كه جنابعالى الآن فرموديد ، با توجيه سوم كه توجيه حكماى اسلامى است سازگار است ، آنها هم معتقدند كه قانون واقعى عالم تغييرپذير نيست و استنباطهاى بشر تغيير مىپذيرد . آقاى طباطبايى مخصوصاً روى اين مطلب تكيه دارند ، منتها اگر كسى بگويد شما چه دليلى مىتوانيد براى اين مطلب اقامه كنيد ، اگر من به جاى آقاى شريعتى بگويم شما كه مىگوييد عالم يك قانون واقعى دارد كه تغيير نمىپذيرد ، آنچه كه تغيير مىپذيرد استنباطهاى بشر است ، شما چه دليلى داريد بر اين كه همان قانون واقعى عالم هم تغيير نمىپذيرد يا امكان تغيير در آن نيست ، اين به نظر من ( من اينجور فكر مىكنم ، حالا شما اگر بيانى داريد بفرماييد ) از راه علوم امكان ندارد ما بتوانيم اثبات كنيم كه قانون واقعى عالم تغييرپذير نيست ، كه ما تحت عنوان « اشكالات » مىخواستيم اين را عرض كنيم . آنچه كه مىتواند دليل بياورد كه قانون واقعى عالم
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 446
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٤٦