و عمومى و دور از خودخواهى و نفعپرستى باشد بيش از اين عقيده ندارد كه به هر اندازه سعى و كوشش و مجاهدت در راه تحقّق بخشيدن به آرمان خود به خرج دهد نتيجه مىگيرد . امّا يك نفر مسلمان مؤمن و معتقد عقيده دارد كه جهان طورى ساخته شده كه اگر او در راه حقّ و حقيقت فداكارى كند دستگاه جهان به حمايت او بر مىخيزد و او را از پشتيبانى خود بهرهمند مىكند . صدها هزار برابر نيرويى كه او در راه هدف مقدّس خود مصرف مىكند نيروى ذخيره در جهان هست كه در چنين شرايطى به يارى او به كار مىافتد . از نظر مكتب مادّى ، يك نفر طرفدار حقيقت و عدالت همان قدر بايد به اثر فعّاليت خود مطمئن و اميدوار باشد كه يك نفر طرفدار ظلم و باطل به فعّاليتهاى خود و اثر آنها مطمئن است ؛ زيرا به عقيدهء او از نظر جهان و جريان كلّى عالم فرقى ميان اين دو نفر نيست . ولى از نظر مكتب الهى بين اين دو تفاوت بسيار است . »
الهام و اشراق
يكى از انواع مددهاى غيبى ، الهامات و اشراقاتى است كه احياناً به دانشمندان مىشود و ناگهان درى از علم به روى آنها گشوده مىشود و اكتشافى عظيم رخ مىدهد .
آنچه معمولًا ما از راههاى حصول علم مىشناسيم دوتاست : يكى تجربه و مشاهدهء عينى ، ديگر قياس و استدلال . بشر از راه مطالعه و مشاهدهء عينى طبيعت با رموز و اسرار طبيعت آشنا مىشود ، يا در اثر قوّهء استدلال و قياس نتيجهاى را پيشبينى و استنتاج مىكند . اين گونه موفّقيتها عادى است ، لازمهء قطعى و جبرى مقدّماتى است كه بشر عملًا به كار برده است . گواينكه از يك نظر دقيق فلسفى در همين موارد نيز يك منشأ الهامى وجود دارد ولى اين نظر از افق اين بحث ما خارج است . حاجى سبزوارى مىگويد :
و الملهم المبتدع العليم * حىّ قديم منّه عظيم ( 1 )
هامش
( 1 ) . منظومه ، مقدّمهء منطق .