يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ
( 1 ) .
اى اهل ايمان ! از نماز و از صبر ( روزه ) كمك بخواهيد و از اين دو منبع نيرو استمداد كنيد .
در اين مرحله از عبوديّت ، آن چيزى كه نصيب انسان مىگردد اين است كه ضمن يك روشنبينى ، خواهشها و تمايلات نفسانى انسان مسخّر وى مىگردد . به عبارت ديگر ، اوّلين اثر عبوديّت ، ربوبيّت و ولايت بر نفس امّاره است ( 2 ) .
مرحلهء دوم ، تسلّط و ولايت بر انديشههاى پراكنده ، يعنى تسلّط بر نيروى متخيّله است .
از عجيبترين نيروهاى ما قوّهء متخيّله است . به موجب اين قوّه است كه ذهن ما هر لحظه از موضوعى متوجّه موضوعى ديگر مىشود و به اصطلاح تداعى معانى و تسلسل خواطر صورت مىگيرد . اين قوّه در اختيار ما نيست ، بلكه ما در اختيار اين قوّهء عجيب هستيم و لهذا هر چه بخواهيم ذهن خود را در يك موضوع معيّن متمركز كنيم كه متوجّه چيز ديگر نشود براى ما ميسّر نيست ؛ بىاختيار قوّهء متخيّله ما را به اين سو و آن سو مىكشاند . مثلًا هر چه مىخواهيم در نماز « حضور قلب » داشته باشيم ، يعنى هر چه مىخواهيم اين شاگرد را بر سر كلاس نماز حاضر نگه داريم ، نمىتوانيم ؛ يك وقت متوجّه مىشويم كه نماز به پايان رسيده است و اين شاگرد در سراسر اين مدّت « غايب » بوده است .
رسول اكرم تشبيه لطيفى دارد در اين زمينه ؛ دل را - دل افرادى كه مسخّر قوّهء متخيّله است - به پرى تشبيه مىكند كه در صحرايى بر درختى آويخته شده باشد كه هر لحظه باد او را پشت و رو مىكند . فرمود :
مثل القلب مثل ريشة في الفلاة ، تعلّقت في اصل شجرة يقلّبها الرّيح ظهرا لبطن ( 3 ) .
هامش
( 1 ) . بقره / 153 .
( 2 ) . در سخنرانيهاى تقوا كه در كتاب گفتار ماه چاپ شده است ( سخنرانى دوم از جلد اوّل ) رابطهء تسلّط بر هواى نفس را با روشنبينى ، كه از چه راه است ، توضيح دادهايم . [ سخنرانيهاى مذكور در كتاب ده گفتار اثر مؤلّف شهيد به چاپ رسيده است . ]
( 3 ) . نهج الفصاحة و جامع صغير ، ج 1 / ص 102 .