دبيران پيغمبر
از نصوص تواريخ معتبر و قديمى اسلامى به دست مىآيد كه رسول خدا در مدينه گروهى « دبير » داشته است . اين دبيران وحى خدا ، سخنان پيغمبر ، عقود و معاملات مردم ، عهدها و پيماننامههاى رسول خدا با مشركين و اهل كتاب ، دفاتر صدقات و مالياتها ، دفاتر غنائم و اخماس و نامههاى فراوان آن حضرت را به اطراف و اكناف مىنوشتهاند .
علاوه بر وحى خدا و سخنان شفاهى آن حضرت كه نوشته شده و باقى است ، عهدنامهها و بسيارى از نامههاى رسول خدا نيز در متن تاريخ ثبت شده است . محمّد بن سعد در الطبقات الكبير ( 1 ) . در حدود صد نامه از آن حضرت كه متن اكثر آنها را آورده است نقل مىكند .
برخى از اين نامهها به سلاطين و حكمرانان جهان و رؤساى قبايل و حكّام دستنشاندهء رومى يا ايرانى خليج فارس و ساير شخصيّتهاست و مشتمل بر دعوت به اسلام است ؛ برخى ديگر حكم بخشنامه و دستور العمل دارد و جزء مدارك فقهى اسلام به شمار مىرود ؛ برخى ديگر به منظور كارهاى ديگر است . بسيارى از آن نامهها معلوم
هامش
( 1 ) . ج 2 / ص 10 - 38 .