ميان فلسفهء الهى و دين و مذهب هست ، اين است كه فلسفهء الهى ( البتّه فلسفههاى الهىاى كه از مذهب مثل اسلام استمداد نكردهاند ) حدّ اكثر به خدايى جداى از عالم ، به غيبى جداى از شهادت اعتقاد دارند ؛ مثل يك آدم ستارهشناس كه مىگويد در منظومهء شمسى ستارهاى كشف شد به نام « نپتون » ، در كهكشان چنين چيزى كشف شد . خوب ، هست كه هست ، به من چه مربوط ؟ ولى در دين ، عمده ، آن رابطهاى است كه ميان بنده و خدا ، ميان ما و جهان غيب برقرار مىشود . دين از يك طرف ما را وادار به عمل و كوشش - و به تعبير امير المؤمنين « خدمت » - مىكند ، و از طرف ديگر مىگويد پيوندها و رابطههايى معنوى ميان غيب و اينجا هست ؛ تو دعا كن ، تو بخواه ، تو استمداد كن ، از يك راه نهانى كه خودت نمىدانى ، به هدف و نتيجه مىرسى . مىگويد صدقه بده ، از يك راه نهانى كه تو نمىدانى به هدف و نتيجه مىرسى . مىگويد صدقه بده ، از يك راه نهانى كه تو نمىدانى رفع بلا مىكند . دعا كن ، كه البتّه شرايطى دارد ، اگر دعا با آن شرايط صورت بگيرد ، شما از يك راه نهانى استجابتش را خواهيد گرفت . تصميم بگير ، از خداوند در كارها الهام بخواه ، بعد مىبينى در موقع معيّن ، سر بزنگاه ، خدا به قلب تو الهامى كرد .
از غيب به تو مدد مىرسد . البتّه « مدد غيبى » شرايطى دارد ؛ معنايش اين نيست كه ما در خانهمان بنشينيم و بگوييم : اى غيب بيا به من مدد بده . نه ، مدد غيبى ، قانون و شرايط دارد .
پس عمده اين است كه ما ايمان به غيب و ايمان به مددهاى غيبى در يك شرايط معيّن داشته باشيم . اصلًا « وحى » خود مدد غيبى است ولى در مقياس اجتماع بشر .
آنجا كه ديگر پاى علم بشر ، پاى عقل بشر ، پاى فعّاليّت بشر نمىرسد ، آنجا كه ديگر پاى حس نمىرسد ، پاى عقل و فكر نمىرسد ، خداوند به وسيلهء يك عدّه به نام « پيامبران » ، بشر را هدايت و راهنمايى مىكند ، از غيب مدد مىرساند . آنجا كه جاى عجز و ناتوانى بشر است ، ديگر بشر فعّاليّت خودش را كرده ، كار خودش را انجام داده است ، ناتوان است و در قدرت او نيست ، جاى مدد غيبى است . قرآن دربارهء پيغمبر اكرم مىفرمايد :
« وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ ، فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها »
( 1 ) اى مردم ! اين نعمت خدا را فراموش
هامش
( 1 ) . آل عمران / 103 .