شب را در روز فرو مىبرد و روز را در شب * زنده را از مرده بيرون مىآورد و مرده را از زنده * و خودش زندهاى است كه موت در او راه ندارد ؛ نورى است كه غروب و افول ندارد * او بر هر چيز قادر و تواناست .
زندگى كه در زمين پيدا مىشود محدود است ، هم از لحاظ زمان و هم از لحاظ مكان ؛ در يك لحظه يا در يك نقطه پيدا مىشود ، نبات و حيوان و انسان از او بهرهمند مىشوند . زندگى با همهء شئون و جلواتى كه دارد : رشد و نمو ، زيبايى و طراوت ، حسن تركيب و انتظام ، احساس و ادراك ، عقل و هوش ، محبّت و عاطفه ، غريزههاى هدايتكننده ، ذات احديّت را به ما مىنماياند . همهء اينها آيتها و آيينههاى ذات احديّتاند .
قرآن كريم غالباً به حيات و آثار حيات استدلال مىكند ؛ به زيباييها و طراوتها ، به حسن تركيب و حسن انتظام ، به الهام و غريزه ، به محبّت و عاطفه ، به محبّت هر جاندارى به اولاد و فرزندان خود و به جفت خود ، به اين امور استدلال مىكند . از زبان ابراهيم نقل مىكند كه به نمرود گفت :
« رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ » ( 1 )
. از زبان موسى نقل مىكند كه به فرعون گفت :
« رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
( 2 ) خداى ما همان است كه هر چيزى را آنچه لايق بود داد و نظامى چنين متقن به وجود آورده است كه موجودات را به كمال لايق آنها هدايت كرد . اوست كه به هر گياهى نيرويى داد كه مانند يك مهندس ماهر نقشهء وجود خود را مىكشد و طرّاحى مىكند ، خود را آرايش مىدهد و جلوهگرى مىنمايد . اوست كه به هر حيوانى ، از كوچكترين حشرهها گرفته تا حيوانات ، غريزه و الهاماتى داد كه عقل از ادراك و توصيف آنها عاجز است . اوست كه به زنبور عسل الهام كرد كه براى خود در كوهها خانه بنا كند ؛ با مهندسى مخصوصى از درختها و از عرشهاى چوبى براى خود لانه بسازد :
« وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ . ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ »
( 3 ) .
هامش
( 1 ) . پروردگار من همان است كه زنده مىكند و مىميراند ( بقره / 258 ) .
( 2 ) . پروردگار ما همان است كه به هر چيزى خلقت مناسب او را داده و سپس او را « به سوى كمالش » راهنمايى كرده است ( طه / 50 ) .
( 3 ) . نحل / 68 .