اين است معنى سخن حكما كه مىگويند : ذات حق از كثرت ظهور و شدّت ظهور در خفاست :
يا من هو اختفى لفرط نوره * الظّاهر الباطن في ظهوره ( 1 )
از همان جهت كه ظاهر و آشكار است باطن و پنهان است ؛ جهت ظهور در او عين [ جهت ] بطون است .
چقدر خوب و عالى و لطيف بيان كرده على ( ع ) : « و كلّ ظاهر غيره غير باطن و كلّ باطن غيره غير ظاهر » ( 2 ) يعنى هر ظاهرى غير خدا ديگر باطن نيست ، و هر باطنى غير خدا ديگر ظاهر نيست ؛ امّا خدا در عين وحدت و بساطت ، هم باطن است و هم ظاهر . نه اينكه قسمتى از او ظاهر است و قسمتى باطن ، بلكه از همان حيثيّت كه ظاهر است عيناً باطن است و از همان حيثيّت كه باطن است ، ظاهر است .
منبع و سرچشمهء اين حقيقت خود قرآن كريم است كه مىفرمايد :
* هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
( 3 ) .
اوّل و آخر خداست ، ظاهر و باطن هم خداست .
و باز قرآن مىفرمايد :
* فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
( 4 ) .
به هر طرف كه رو كنيد ، رو به خدا هستيد و روى خدا با شماست .
رسول اكرم ( ص ) فرمود :
« اگر با ريسمانى به طبقهء هفتم زمين هم فرو رويد باز به سوى خدا رفتهايد . » ( 5 ) .
هامش
( 1 ) . منظومه حاج ملّا هادى سبزوارى .
( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 64 .
( 3 ) . حديد / 3 .
( 4 ) . بقره / 115 .
( 5 ) . علم اليقين ، ج 1 / ص 54 .