« نبرد بولتاوا نبود كه مايهء سقوط شارل دوازدهم پادشاه سوئد شد . او اگر در بولتاوا شكست نمىخورد در جاى ديگر دچار شكست مىگرديد . پيشامدهاى تصادفى به آسانى جبران مىشوند ، امّا در برابر آن پيشامدهايى كه دائما از طبيعت چيزها ناشى مىشود نمىتوان مصون ماند . » ( 1 )
3 آيا طبيعت تاريخ مادّى است ؟
اينكه طبيعت تاريخ چه طبيعتى است ، آيا طبيعت اصلى تاريخ فرهنگى است يا سياسى است يا اقتصادى است يا مذهبى است يا اخلاقى است و بالأخره آيا طبيعت اصلى تاريخ مادّى است يا معنوى و يا طبيعتى مزدوج است ، از مهمترين مسائل مربوط به تاريخ است . تا اين مسأله حل نگردد شناخت ، ما از تاريخ ، شناخت صحيح نخواهد بود .
بديهى است كه همهء عوامل مادّى و معنوى نامبرده در بافت تاريخ مؤثّر بوده و هست . سخن در اولويّت و تقدّم و اصالت و تعيين كنندگى است . سخن در اين است كه كداميك از اين عوامل ، روح اصلى تاريخ و هويّت واقعى او را تشكيل مىدهد ؟
كداميك از اين عوامل مىتواند ساير عوامل را توجيه و تفسير كند ؟ كداميك از اينها زير بناست و ساير عوامل روبنا ؟
معمولا صاحبنظران ، تاريخ را يك ماشين چند موتوره مىدانند كه هر موتورى نسبت به موتور ديگر استقلال دارد ، و در حقيقت ، تاريخ را چند طبيعتى مىدانند نه تك طبيعتى . ولى اگر تاريخ را چند موتوره و چند طبيعتى بدانيم تكليف تكامل و سير تكاملى تاريخ چه مىشود ؟ امكان ندارد چند موتور اصلى - كه هر كدام نوعى حركت ايجاد مىكند و تاريخ را در جهتى مىخواهد براند - بر تاريخ حاكم باشد و تاريخ بتواند يك خطّ سير تكاملى مشخّصى را طى كند مگر آنكه عوامل نامبرده را به منزلهء
هامش
( 1 ) . همان مأخذ و همان صفحه .