1 . همهجانبگى از جمله امتيازات اسلام نسبت به اديان ديگر است ، و به تعبير درستتر ، از جمله ويژگيهاى صورت كامل و جامع دين خدا نسبت به صورتهاى ابتدائى ، جامعيّت و همهجانبگى است . منابع چهارگانهء اسلامى كافى است كه علماى امّت ، نظر اسلام را دربارهء هر موضوعى كشف نمايند . علماى اسلام هيچ موضوعى را به عنوان اينكه بلاتكليف است تلقّى نمىكنند .
2 . اجتهادپذيرى : كلّيات اسلامى به گونهاى تنظيم شده است كه اجتهادپذير است . اجتهاد يعنى كشف و تطبيق اصول كلّى و ثابت بر موارد جزئى و متغيّر . علاوه بر نحوهء تنظيم كلّيات اسلامى كه خاصيّت اجتهادپذيرى به آنها داده است ، قرار گرفتن عقل در شمار منابع اسلامى كار اجتهاد حقيقى را آسان كرده است .
3 . سماحت و سهولت : اسلام به تعبير رسول اكرم « شريعت سمحهء سهله » ( 1 ) است . در اين شريعت به حكم اينكه « سهله » است ، تكاليف دست و پاگير و شاقّ و حرجآميز وضع نشده است :
ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ
( 2 ) .
خدا در دين تنگنايى قرار نداده است .
و به حكم اينكه « سمحه » ( با گذشت ) است ، هر جا كه انجام تكليفى توأم با مضيقه و در تنگنا واقع شدن گردد ، آن تكليف ملغى مىشود .
4 . زندگىگرايى : اسلام يك دين زندگىگراست نه زندگى گريز ، لهذا با « رهبانيّت » به شدّت مبارزه كرده است :
هامش
( 1 ) . « بعثت على الشريعة السمحة السهلة » . اين حديث با اين تعبير معروف است ، ولى من يادم نيست كه به عين اين تعبير در جايى ديده باشم . در كافى ( ج 5 / ص 494 ) چنين آمده است : « لم يرسلنى اللّه بالرّهبانيّة و لكن بعثنى بالحنيفيّة السّهلة السّمحة » . در جامع الصغير ( از كتب اهل تسنّن ) نقل از تاريخ خطيب ، و در كنوز الحقايق ( از كتب اهل تسنّن ) نقل از ترمذى چنين آمده : « بعثت على الحنيفيّة السّمحة » .
( 2 ) . حج / 78 .