فردى خاص از افراد انسان نيست ، عناصر متضادّى كه در ساختمان آن به كار رفته است - يعنى گروههاى فكرى ، صنفى ، سياسى ، اقتصادى - هويّت خود را بكلّى از دست نمىدهند . جنگ و ستيز به صورت جنگ سياسى ، اقتصادى ، فكرى و اعتقادى ، و بالأخره جنگ ميان گرايشهاى متعالى انسانهاى رشد يافته و به كمال انسانيّت رسيده و ميان گرايشهاى پست انسانهاى حيوان صفت ، مادامىكه جامعه به اوج انسانيّت نرسيده است ، ادامه دارد .
23 . خداوند سرنوشت قوم و مردمى را تغيير نمىدهد مگر آنكه آن مردم خويشتن را تغيير دهند و عوض نمايند
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
( 1 ) .
24 . خداوند متعال كه خالق و پديدآورندهء جهان و انسان است ، غنىّ بالذّات است ، بسيط من جميع الجهات است ، كامل مطلق است ، حالت منتظره ندارد ، حركت و تكامل در او محال است ، صفاتش عين ذاتش است ، جهان يكسره فعل اوست ، سراسر گيتى مظهر اراده و مشيّت اوست ، ارادهء او رقيب ندارد ، هر عاملى از عاملها و هر اراده و مشيّتى از مشيّتها در طول مشيّت اوست نه در عرض آن .
25 . جهان به حكم اينكه از يك مبدأ صدور يافته و با سيرى هماهنگ به سوى او بازمىگردد و به حكم آنكه تحت تدبير قوايى شاعر و مدبّر به حركت خود ادامه مىدهد ، از نوعى وحدت برخوردار است شبيه وحدت ارگانيك موجود زنده .
ج . از نظر ايدئولوژى
بيان مشخّصات اسلام از نظر ايدئولوژيكى به علّت وسعت و گستردگى دامنهء ايدئولوژى اسلام ، چه از نظر مشخّصات كلّى و چه از نظر مشخّصاتى كه هر شاخهء بالخصوص اين ايدئولوژى دارد ، بسى دشوار است . ما از باب « ما لا يدرك كلّه لا يترك كلّه » ( 2 ) آنچه فعلا در اين فرصت ميسّر است فهرست مىكنيم :
هامش
( 1 ) . رعد / 11 .
( 2 ) . غوالى اللئالى ، ج 4 / ص 58 .