إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها
( 1 ) .
پايان آنها به سوى پروردگار توست .
5 . جهان داراى نظام متقن علّى و معلولى ، سببى و مسبّبى است . فيض الهى و قضا و قدر او به هر موجودى ، تنها از مسير علل و اسباب خاصّ خود او جريان مىيابد ( 2 ) .
6 . نظام علّت و معلول و اسباب و مسبّبات منحصر به علل و معلولات مادّى و جسمانى نيست . جهان در بعد مادّى خود ، نظام علّى و معلولىاش مادّى است و در بعد ملكوتى و معنوى خود ، نظام علّى و معلولىاش غير مادّى است ، و ميان دو نظام تضادّى نيست ، هر كدام مرتبهء وجودى خود را احراز نموده است . ملائكه ، روح ، لوح ، قلم ، كتب سماوى و ملكوتى ، وسائط و وسائلى هستند كه به اذن پروردگار ، فيض الهى وسيلهء آنها جريان مىيابد .
7 . بر عالم يك سلسله سنن و قوانين لا يتخلّف حكمفرماست كه لازمهء نظام علّى و معلولى جهان است .
8 . جهان ، يك واقعيّت هدايت شده است . تكامل جهان ، تكامل هدايت شده است . تمام ذرّات جهان در هر مرتبهاى هستند از نور هدايت برخوردارند . غريزه ، حس ، عقل ، الهام ، وحى ، همه مراتب هدايت عامّهء جهاناند :
قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
( 3 ) .
( موسى و هارون به فرعون ) گفتند : پروردگار ما آن است كه به هر چيزى آن نوع خلقتى كه شايستهاش بود عطا كرد و سپس آن را هدايت نمود .
9 . در جهان ، هم خير است و هم شر ، هم سازگارى است و هم ناسازگارى ، هم
هامش
( 1 ) . نازعات / 44 .
( 2 ) . رجوع شود به كتابهاى عدل الهى و انسان و سرنوشت از مؤلّف .
( 3 ) . طه / 50 .