تولّد ، فاقد هر گونه شناخت است و خداوند به انسان حواس را عنايت كرده است تا جهان را به اين وسيله مطالعه و بررسى كند و به او ضمير و قوّهء تجزيه و تحليل داده كه در آنچه از راه حواس به دست مىآورد ، در مرحلهء بعد تعمّق كند ، از ظواهر گذشته به درون اشياء و قوانين حاكم بر آنها راه يابد .
در اين آيه صريحا حواس ( كه البتّه ذكر « سمع » و « بصر » كه مهمترين حواسّاند به عنوان نمونه آمده است ) ابزار شناختن ، ( به اصطلاح شناخت سطحى و مرحلهء اوّل شناخت ) و همچنين ضمير ( فؤاد ) نيز ابزار شناختن و علم پيدا كردن ( و به اصطلاح مرحلهء شناخت منطقى و عمقى ) معرّفى شده است .
ضمنا در اين آيه به يك مسألهء ديگر در باب شناخت نيز اشاره شده و آن مسألهء مراحل شناخت است .
قرآن همچنانكه حواس و قوّهء تفكّر را ابزار شناخت مىداند ، تزكيه و تصفيهء نفس و تقوا و پاكى را نيز وسيلهاى براى شناخت مىداند . در آيات بسيارى به اين مطلب اشاره يا تصريح شده است :
إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً
( 1 ) .
اگر خود را از آنچه خدا نمىخواهد نگهدارى كنيد ، دل خود را پاك و ناآلوده نگه داريد ، خداوند مايهء تميز و تشخيص براى شما قرار مىدهد .
وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها . فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها . قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها . وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها
( 2 ) .
سوگند به جان انسان و به آراستگى و اعتدال آن كه خدا به او الهام بخشيد ناپاكى و پاكى را كه چيست و به او فهمانيد . آن كس كه جان را تزكيه كرد رستگار شد و آنكه آن را بيالود و عناصر نامناسب وارد آن ساخت ، زيانكار شد .
تعلّم و ياد گرفتن و خواندن كتاب ، يكى ديگر از وسائل و ابزارهايى است كه
هامش
علاوه بر تعليم از « تذكّر » نيز ياد شده است ، تذكّر به فطرت است به اين معنى كه گفته شد . لهذا ميان آيات تذكّر و آيات فطرت از يك طرف و آيهء سورهء نحل و بعضى آيات ديگر به آن مضمون تضاد و تناقضى نيست .
( 1 ) . انفال / 29 .
( 2 ) . شمس / 7 - 10 .