قابل ملاحظهاى برخوردار است ، به نحوى كه جلد اول اين كتاب بدان اختصاص يافته است ؛ و اين ، ناشى از وضعيت و شرايط خاص عصر آن جناب است . ولى نامههاى ديگر ائمه عليهم السّلام به ترتيب 7 ، 8 ، 3 ، 2 ، 18 ، 9 ، 15 ، 5 ، 19 ، 21 و 22 است . بدينترتيب ، تعداد نامههاى امامين عسكريين عليهما السّلام در اين كتاب 19 و 21 عدد است كه البته موارد متعدد ديگرى غير از آنچه در اين كتاب آمده ، نيز در منابع ديگر به چشم مىخورد . شايان توجه است كه كثرت تعداد نامههاى امام رضا عليه السّلام ( 15 عدد ) نيز ناشى از وضعيت خاص عصر آن جناب است كه به تبع انتقال به مرو و مسأله ولايت عهدى پيش آمد . كم بودن تعداد نامههاى امام كاظم عليه السّلام ( 9 عدد ) نيز به علت محبوس بودن آن جناب و شرايط سخت زندان است . البته با اين وجود ، همانگونه كه اشاره شد ، آن حضرت مكاتباتى از زندان با بعضى از اصحاب و وكلايش ، داشته است . علاوه بر كتاب ياد شده ، منابع ديگرى نيز به معرفى توقيعات پرداختهاند ؛ همچون : كمال الدين و تمام النعمة از شيخ صدوق ، كتاب الغيبة از شيخ طوسى ، احتجاج از طبرسى ، كلمة الامام المهدى عليه السّلام از شهيد سيد حسن شيرازى ، الزام الناصب از شيخ على يزدى حائرى ، توقيعات مقدسه از جعفر وجدانى ، مجموعه سخنان و توقيعات و ادعيه حضرت بقية الله از خادمى شيرازى ، توقيعات خارج شده از سوى ناحيه مقدسه از مولى محمد باقر مجلسى ، كه به فارسى نيز ترجمه شده ، و توقيع الامام العسكرى عليه السّلام كه همراه با وصاياى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم به امام على عليه السّلام توسط سيد حسن ( نياز ) طباطبايى به چاپ رسيده است .
بيشترين تعداد مكاتبات و توقيعات ، مربوط به عصر غيبت صغرا است ؛ و البته تعداد آنها به مراتب بيش از آن است كه در كتب مذكور آمده است . دليل كثرت توقيعات و مكاتبات در اين عصر آن است كه به علت غيبت امام عليه السّلام ، روش ياد شده ، بهترين روش ارتباط شيعيان با امام عليه السّلام از طريق وكلا و سفراى آن جناب بود . عنوان رايجى كه درباره مكاتبات امام دوازدهم عليه السّلام ، و همينطور مواردى از مكاتبات امام يازدهم عليه السّلام در منابع روايى به كار رفته است ، عنوان « توقيع » و « توقيعات » است . با توجه به اهميت مسأله توقيعات در عصر غيبت صغرا ، و نقش مهم و اساسى سازمان وكالت در اخذ توقيعات از ساحت قدس امام عليه السّلام و رساندن آنها به دست شيعيان ، در اينجا ضمن مباحثى ، به بررسى ابعاد مختلف اين مقوله مىپردازيم .
سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمة ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 308
مساهمون: محمدرضا جبارى
ص٣٠٨