صريحتر از دو مورد ياد شده ، روايتى در تفسير منسوب به امام عسكرى عليه السّلام است ؛ در اين روايت آمده كه : امير المؤمنين عليه السّلام به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم عرض كرد : « اى رسول خدا ، من علم به اين دارم كه پس از شما حكّام غاصب و جبّار ، بر سهم خمس كه متعلق به من است ، مستولى شده و آن را به مشتريان مىفروشند ، در حالىكه نصيب من در آن است ! پس من براى آنكه خوردنىها و آشاميدنىها و ازدواج شيعيانم پاك باشد ، سهم خود در اين اموال را بر شيعيانم حلال كردم » ؛ و پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم نيز ضمن تأييد اين عمل ، به وى فرمود : « من نيز چنين كردم » . 5736712 خ 0 41 خ
اين روايت ، گرچه از نظر سند داراى خدشه است ، ولى در كنار دو روايت ياد شده ، به صراحت دلالت بر فلسفه تحليل خمس و مورد آن دارد .
بدينترتيب ، مسأله پرداخت خمس در هيچ برههاى از عصر ائمه عليهم السّلام مورد عفو واقع نشده ؛ و اين شيعيان بودهاند كه گاهى در اداى اين فريضه كوتاهى مىكردهاند ؛ چنانكه امروزه نيز وضع به همين منوال است ! بررسى روايات خمس نيز مثبت اين مدّعا است كه از ابتداى عصر امامت ( عصر امير المؤمنين عليه السّلام ) تا انتهاى عصر غيبت صغرا ، تأكيد ائمه عليهم السّلام بر اداى اين فريضه بوده است ؛ و همانگونه كه گذشت ، هدف ظاهرى از اين تأكيد ، رفع نيازهاى مادّى مقام امامت ، و هدف اصلى ، تطهير و تزكيه شيعيان بوده است .
گرچه ، بسته به شرايط اقتصادى و اجتماعى شيعيان ، مسأله اخذ خمس و ساير حقوق الهى ، از نشيب و فراز و شدت و ضعفهايى برخوردار بوده است . از زمانى كه سازمان وكالت كار خود را آغاز كرد ، زمينه جمعآورى وجوه شرعى فراهم شد . از اين رو تأكيدات ائمه عليهم السّلام بر پرداخت خمس و ساير حقوق الهى از جانب شيعيان نيز شدت گرفت . اين نكته را صاحب « وسائل الشيعه » نيز مورد تصريح قرار داده است . وى ابتدا روايتى از طريق « اسحاق بن عمار » از امام صادق عليه السّلام به اين صورت نقل كرده كه : « اگر كسى از مال خمس بدون اذن صاحب خمس ( اهلبيت عليهم السّلام ) چيزى بخرد ، در اين كار معذور نيست » ، و در ادامه گفته است : « علّت تشديد در اخذ خمس توسط امام صادق عليه السّلام ، وجود وكلايى است كه در اين عصر ، شيعيان موظف به پرداخت وجوه شرعى به آنان بودند ؛ و همين طور ، وجود افراد محتاج و نيازمند در ميان سادات ، كه كفايت و سرپرستى امور آنان بر امام ، هرچند از سهم و نصيب خودش ، لازم بود » . 6736712 خ 0 42 خ
از همين رو در عصر امام باقر عليه السّلام و اعصار پيش از آن جناب كه سازمان وكالتى در كار
سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمة ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 292
مساهمون: محمدرضا جبارى
ص٢٩٢