سيّد مرتضى
سيّد مرتضى ، ابو القاسم على بن حسين از احفاد حضرت امام موسى كاظم ( ع ) ، فقيه ، متكلّم و اديب نامدار اماميه در سدههاى چهارم و پنجم هجرى و صاحب آثار ماندگارى در تاريخ و فرهنگ اماميه و مشهور به « شريف مرتضى » ، « علم الهدى » و « ذو المجدين » كه در رجب سال 355 هجرى در خانوادهاى اهل فضل و كمال و درگير در مسائل سياسى آن روزگار متولد شد .
پدرش ابو احمد موسوى نقيب طالبيان بغداد و مادرش فاطمه دختر حسن بن احمد كه نسبش به علويان طبرستان و در نهايت به امام سجاد ( ع ) مىرسد و برادر سيد رضى مىباشد . بدينترتيب سيد مرتضى در خانوادهاى رشد و نضج يافت كه به كمال شهره بودند .
سيّد مرتضى تعليمات ابتدايى را در منزل گذراند و بعد به آموختن ساير علوم پرداخت . ادبيّات را نزد ابن نبّاته ، فقه و كلام را نزد فقيه و متكلّم نامدار اماميه شيخ مفيد ، اخبار و ادبيّات را نزد محمّد بن عمران معروف به مرزبانى ، علم نحو را نزد ابو على فارسى نحوى و علوم ديگر را نزد اساتيد ديگرى آموخت و جديّت او در كار تعليم موجب شد كه در جوانى به عنوان يك مرجع فقهى و كلامى مورد توجه عموم اماميه قرار بگيرد و مجلس درس و بحث او كه در دار العلم او برگزار مىشد ، پايگاه و محور انديشمندان زمانه و مركز بحثهاى ادبى و فقهى و كلامى بوده است چنان كه ابو العلاء معرّى هنگام اقامت در بغداد در اين جلسات شركت مىكرد ، و ميان او و سيد مرتضى بحثهاى جالبى واقع شده است . سيد مرتضى افزون بر فعاليتهاى علمى و فرهنگىاش در عرصهى فعاليتهاى سياسى و اجتماعى نيز كه از زمان حيات پدرش آغاز شده بود نيز بسيار فعال و پركار بود .
چنان كه در سن 25 سالگى به نيابت پدر به سمت « نقيب طالبيان » بغداد منصوب شد و رسيدگى به امور و شكايات آنها و سرپرستى حجّاج را بر عهده گرفت و از طرف بهاء الدوله ديلمى لقب « ذو المجدين » يافت . پس از خلافت قائم بامر اللّه به سال 422 هجرى موقعيت سيد مرتضى به لحاظ اجتماعى و سياسى بيش از پيش مستحكم شد تا جايىكه خانهى او پناهگاه امراء و پادشاهان آل بويه گشت . نكته ديگر در زندگى سيد مرتضى وضع مالى بسيار خوب او مىباشد بهطورىكه كمتر شخصيت مذهبى علمى همعصر او چنين تمكن مالىاى داشته است . سيد در ناحيه كرخ دارالعلمى داشته و به شاگردان اين مؤسسه يارىهاى بسيار مالى و كمك شهريه پرداخت مىنمود .
سيد مرتضى شاگردان نامدارى تربيت كرد كه هريك از مفاخر تاريخ اسلام و فرهنگ شيعه هستند و مهمترين آنها شيخ الطائفه طوسى كه پس از سيد مرتضى پيشواى اماميه بود . - سلّار ديلمى ، قاضى عبد العزيز بن برّاح طرابلسى .
سيد مرتضى در حوزههاى متعدّد علوم و فنون عقلى و نقلى آثار متعددى نگاشته است . آثار او به دو دسته كلى تقسيم مىشود : آثار فرهنگى و آثار ادبى . شمارى از مهمترين آثارش چنين هستند :
« الانتصار » كتابى در زمينهى فقه تطبيقى . « الناصريات » مشتمل بر 207 مسئله در مسائل فقهى و اعتقادى . « الشافى فى الامامة » كتابى در ردّ كتاب المغنى قاضى عبد الجبّار بهويژه بحث امامت . « انقاذ البشر من الجبر و القدر » دربارهى مسألهى قضا و قدر . « المحكم و المتشابه » ، « تنزيه الانبياء » در دفاع از پيامبران و كوشش براى اثبات عصمت آنان . « اصول الاعتقاديه » دربارهى صفات خدا و مسائل اعتقادى و كتب بسيار ديگر . همچنين ديوان او كه مجموعه اشعار و قصايدش مىباشد و بيش از 000 ، 20 بيت مىباشد . « شرح قصيده سيّد حميرى » . « الشهاب فى الشيب و الشباب » كه اشعارى است دربارهى پيرى و جوانى . سيد مرتضى پس از عمرى پربار از كارهاى بزرگ و تلاشهاى پيوسته علمى و اجتماعى ، در 25 ربيع الاول سال 436 هجرى