بود ، على [ عليه السّلام ] در ورطه مشكلات گرفتار بود : رأى حكمين وى را در نظر جامعه مسلمين ، بىكفايت جلوه داده بود ؛ او با پيروى نكردن از تصميم يارانش پس از رضايت از حكميت و با كشتار خوارج ، و بهطور كلى با سياست متزلزل خويش ، بسيارى از حاميان خويش را از دست داد . وضعيت بدين منوال بود تا آنگاه كه حكمين و بسيارى از اشخاص سرشناس ( به استثناى على [ عليه السّلام ] و ظاهرا نمايندگان وى ) در شعبان سال 38 ق / ژانويه 659 م در اذرح گرد آمدند . اين جلسه را كه تنها حكمين و اشخاص معينى در آن حضور داشتند بايد از جلسه عمومى نهايى ، متمايز دانست . در جلسهء اول ، رأى داوران رسما اعلام شد ( منابع متعددى اظهار مىدارند كه ابو موسى ، به ظالمانه بودن قتل عثمان اذعان كرد ) ، و دربارهء انتخاب خليفهء جديد گفتوگو و بررسى صورت گرفت . اطلاعات ارائه شده در منابع ، تا حدودى با هم ناسازگارند ، به استثناى آنچه در صحنهء پايانى رخ داد . جمعبندى اطلاعات ، حاكى از آن است كه ابو موسى براى منصب خلافت ، عبد الله بن عمر را مطرح ساخت ، و عمرو عاص در برابر اين پيشنهاد از حق معاويه دفاع كرد . البته عبد الله بن عمر نيز به سهم خود ، به دليل نبود اتحاد و همدلى ، از انتخاب خود طرفدارى نكرد . سپس ابو موسى پيشنهاد كرد و عمرو عاص پذيرفت كه هم على [ عليه السّلام ] و هم معاويه را از منصب خود خلع كنند و انتخاب خليفه را به شورا واگذارند . در گفتوگوهاى عمومى كه بعدا انجام شد ، ابو موسى اين توافق را رعايت كرد و احتمالا توصيههايى را مطرح ساخت و در آنها به پيشنهاد خود دربارهء عبد الله بن عمر اشارهاى كرد . عمرو عاص به نوبهء خود عزل على [ عليه السّلام ] را اعلام و سپس خلافت معاويه را تأييد كرد . چند تن از مورّخان معاصر ، چنين صحنهاى را كاملا نامحتمل مىدانند ؛ اما اين نگرش منفى دربارهء رواياتى كه صراحت دارند و دراينباره با يكديگر نسبتا سازگارند ، ناشى از فهم ناقص وقايع پيشين است ، كه پيشتر توضيح آن گذشت . در پرتو درك صحيح اين وقايع ،
تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي ) — صفحة 33
مساهمون: محمود تقى زاده داورى
ص٣٣