كه على [ عليه السّلام ] دانش عميقى از قرآن داشت و يكى از بهترين « قاريان » قرآن بود ( سيوطى ، اتقان
( Sprenger )
، ص 169 ، 171 . اين گفته كه او نسخهاى اصلاح شده از قرآن گرد آورد ، مردود است : ر . ك :
Gesch . des Qor . , ii , 8 - 11
) . شمار زيادى از سخنان سياسى ، خطابهها ، نامهها و گفتههاى حكيمانه ( حكم ) به وى نسبت دادهاند كه مىتوان آنها را در كتابى به نام نهج البلاغه يافت . اين كتاب مجموعهاى است مربوط به قرن 5 [ ق ] / 11 [ م ] ، كه بهطور پراكنده شامل متون تاريخى قديمى و قطعههاى ادبى است [ ر . ك : مدخل الشريف الرضى -
AL - SHARIF AL - RADI
] . دربارهء ديوان ( كه احتمالا برخى از اشعار آن معتبر است ) و متون نثرى كه منسوب به على [ عليه السّلام ] است ، رجوع شود به
Brockelmann , i , 43 f . , S I , 73 f .
. بىشك ، استعداد او به منزلهء سخنورى بليغ ، قابل توجه است اما دربارهء اشعار او ، اين مطلب صدق نمىكند .
( H . Lammens , A propose de Ali ibn Abi Talib , Etudes sur le siecle des Omayyades , 1930 , I - II ) .
شخصيت على [ عليه السّلام ]
توضيح دادن شخصيت على [ عليه السّلام ] مشكل است ، زيرا هيچ راهنماى مطمئنى براى اين مورد در كردار و گفتار او ، يا در اطلاعات موجود در منابع ، يافت نمىشود .
خواست و ارادهء خود او به اقتضاى رويدادها و با اجبار هوادارانش ، بىاثر مىگشت يا تغيير مىيافت . سخنان او به لحاظ صورت و شكل [ ظاهرى ] مبهم بوده ، تشخيص سخنان اصيل او از سخنان جعلى و منتسب به وى كار سادهاى نيست . از آنجا كه تنازعاتى كه وى در آنها درگير بود ، قرنها طول كشيد ، منابع به شيوهاى مغرضانه بدانها پرداخته ، و اگرچه آن قدرها هم كه بيان شده ، دچار آرمانگرايى يا خصومت نبودهاند ، غالبا در اين زمينه سكوت اختيار نمودهاند .