البته ، در امّ الكتاب ( متنى فارسى حاوى مجموعهاى از مطالب اسماعيلى و مباحث غاليان ) شمارى از احاديث از طريق جابر بن يزيد به امام باقر عليه السّلام نسبت داده شده است ؛ اما آن كتاب ، از ديد حديثشناسان و منتقدان ، هنوز بررسى كامل نشده ، و با عنايت به موازين سنت انتقال كتب ، مطالب آن قابل اثبات و اعتنا نيست ؛ به ويژه آنكه نامهاى اشخاص مزبور در آن ، از ساختگى بودنش حكايت دارد ؛ از اينروى نبايد آن را مبناى يك مقالهء پژوهشى قرار داد . همچنانكه اسماعيليان به رسالهاى ديگر با عنوان رسالة الجعفى ارجاع مىدهند كه در آن مطالبى در تأييد معتقدات اسماعيلى آمده و بهطور عمده از طريق جابر به امام باقر عليه السّلام مىرسد . « 1 »
از اينكه بگذريم ، اين نظر مؤلف كاملا پذيرفتنى است كه شكلگيرى و گسترش جريان غلو و بروز و ظهور غاليان سبب شد كه پيروان مذهب تشيع ، براى مقابله با اين انحراف ، در گردآورى و ثبت و نشر سخنان امام باقر عليه السّلام بسيار مراقبت و دقت كنند و حتى گاه براى پيشگيرى از ورود بر ساختههاى غاليان ، دچار تفريط شوند و از نقل برخى احاديث دربارهء مقامات امامان بپرهيزند .
14 . زيد بن على ابن الحسين عليهما السّلام در عهد هشام بن عبد الملك اموى به سال 121 هجرى ، در اعتراض به روش ظالمانهء حاكمان ناگزير از قيام شد . اين قيام بعدها با جريان زيديه پيوند خورد . اما در منابع اماميه ، زيد شخصيتى جداى از زيديه دارد ، و شخص او ، بر پايهء مجموعهء قراين و شواهد ، هرگز داعيهء امامت نداشته و حتى در مواجهه با هشام نيز ، سخنان تحقيرآميز هشام را برنتافته بود .
چندين روايت نيز ، در معرفى امامان دوازدهگانهء اهل بيت عليهم السّلام از طريق وى نقل
هامش
( 1 ) . متن امّ الكتاب توسط ايوانف در مجلهء آلمانىDer Islamدر سال 1936 همراه با توضيحاتى چاپ شده است . همچنين دربارهء اين كتاب و سرگذشت آن و نظر محققان غربى دربارهء آن ، مقالهاى با همين عنوان در دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 10 ، نوشتهء دكتر على اشرف صادقى چاپ شده است .