ب ) منابع حديث و رجال : توجه به متون حديثى براى بررسى تاريخ زندگى و شخصيت امام باقر عليه السّلام از ويژگيهاى درخور تقدير اين مقاله است . اما اكتفا به سه منبع حديثى شيعه ( كافى ، تحف العقول ، بحار الانوار ) براى دستيابى به همهء آنچه دربارهء شخصيت امام قابل گردآورى است ، شايد محل تأمل باشد ؛ كتابهايى چون اثبات الهداة محمد بن حسن حرّ عاملى ، و كفاية الاثر خرّاز قمى ، و الخرائج و الجرايح راوندى مستقيم با موضوع مقاله نسبت دارند و متضمن نكاتى هستند كه از قضا در مقاله بدانها پرداخته نشده است . همچنين است كتابهاى رجالى شيعه كه از ميان شمار فراوان آثار رجالى ، فقط به اختيار معرفة الرجال ( گزيدهء شيخ طوسى از معرفة الرجال كشّى ) بسنده شده است . اين در حالى است كه اگر به كتابهاى رجالى متقدم و متأخر و معاصر مراجعه مىشد ، چه بسا حال و هواى مباحثات و اظهارنظرهاى رجالشناسان شيعه دربارهء اصحاب و ياران و شاگردان امام ( از جمله زيد بن على بن الحسين ) در مقاله انعكاس مىيافت . صورت فعلى مقاله از اين حيث كاستى دارد .
بر همين قياس است كتابهاى حديثى و معتبر اهل سنت ( مثلا المسند احمد بن حنبل ) ، كه با گشت و گذار در آنها امكان ارائهء تصويرى دقيق از ميزان اعتناى اين محدثان به ميراث حديثى امام باقر عليه السّلام فراهم مىآيد ، و مىتواند مبناى تأملات گوناگون باشد .
ج ) منابع ملل و نحل : در اين خصوص ، با عنايت به فرعى بودن اين منابع ، كاستى آشكارى به چشم نمىخورد . اما ذكر دو منبع مهم از نوبختى و سعد بن عبد الله اشعرى در فهرست منابع ، اين پرسش را پيش مىآورد كه چرا مؤلف با در اختيار داشتن اين دو كتاب ، قول بغدادى و شهرستانى را دربارهء وجود فرقهاى به نام باقريه پذيرفته و دستكم ، به نبودن نام اين فرقه در آن دو كتاب متأخر ، اشاره نكرده است .
تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي ) — صفحة 280
مساهمون: محمود تقى زاده داورى
ص٢٨٠