حوادث و جهتگيريهاى سياسى از همان زمان به گونهاى پيش رفت كه به تدريج صورتى ناقص و محرّف از دين به مسلمانان ارائه شد . امام صادق عليه السّلام در يك بيان براى سفيان بن عيينه ( از فقهاى مدينه در عهد امام باقر و امام صادق عليهما السّلام ) ، روش امويان را توضيح داده و فرمودهاند كه آنان مردم را در آموختن مباحث ايمان آزاد گذاشتند ، ولى فراگيرى آنچه را ناظر به شرك است منع كردند ، تا اگر آنان را به رفتارهاى شركآميز وادارند كسى ناروايى آن را درنيابد . « 1 »
بهطور كلى ، در اين اوضاع ، مجموعهء اهداف امام در چهار محور بروز و ظهور يافت :
الف ) عرضهء ديدگاههاى اسلامى در همهء زمينهها ، به ويژه دربارهء پرسشهايى كه دانشمندان ديگر اديان مطرح مىكردند . شيخ مفيد در ارشاد ( ج 2 ، ص 163 ) نقل كرده است كه امام باقر عليه السّلام با هريك از « اهل الآراء » ( صاحبان عقايد ) كه بر وى وارد مىشدند مناظره مىكردند و مسلمانان بسيارى از مباحث علم كلام را از ايشان آموختند . سبب اين امر ، جايگاه علمى امام نزد دانشمندان روزگارشان بود و همگان به مرتبهء علمى امام اذعان داشتند ؛
ب ) روشنگرى در خصوص اشتباهات و انحرافات فقهى و كلامى و تفسيرى و اخلاقى كه يا وابستگان دستگاه حاكم منشأ آن بودند ، و يا عدم اتصال به سنت نبوى و جدايى از حاملان محتواى وحى محمدى صلّى اللّه عليه و آله موجب اين نابسامانى شده بود . از اينروى ، بسيارى از بيانات امام باقر عليه السّلام ناظر به يك عرف يا رفتار و يا باور رايج در آن روزگار بوده است ، و حتى به تعبير فقيه دقيق النظر و مبتكر ، مرحوم آيت الله بروجردى ( متوفى 1340 ش ) ، بسيارى از بيانات امام باقر عليه السّلام - و ديگر امامان شيعه - در حكم تعليقه و نقد فقه و كلام رايج و متداول همان زمان بوده ، و فهم مراد امام نيازمند دركى درست از آرا و نظريات پيشوايان مذاهب اسلامى در سدههاى نخست است ؛ « 2 »
هامش
( 1 ) . محمد بن يعقوب كلينى ، كافى ، ج 2 ، ص 415 - 416 .
( 2 ) . مصاحبه با استاد آيت الله حاج شيخ محمد فاضل ، نشريهء نور علم ، دورهء سوم ، شمارهء 6 ، -