4 . نويسنده پس از اشاره به آغاز امامت حضرت باقر عليه السّلام پس از امام سجاد عليه السّلام ، نخستين مطلب را در دوران امامت به جهتگيرى و رفتار سياسى ايشان اختصاص داده و سه نكتهء مهم را گوشزد كرده است : سياست سكوت ، خوددارى از حمايت قيامهاى ضد اموى ، و مناسبات پرتنش با مبارزان ضد اموى .
در اينكه امام باقر عليه السّلام راهبرد رويارويى مستقيم بر ضد امويان را برنگزيدند ، مىتوان بر پايهء منابع موجود ادعاى اجماع كرد ؛ اما شايد تعبير سياست سكوت را نتوان پذيرفت . راقم اين سطور در مقالهء « الباقر ، محمد بن على عليه السّلام » ، چاپ شده در دانشنامهء جهان اسلام ( جلد اول ، ص 624 - 633 ) بابى را با عنوان « مواضع و اقدامات سياسى امام » گشوده و در آنجا نوشته است كه امام باقر عليه السّلام به اعتبار جايگاه علمى و اجتماعى خود ، كانون توجه و مراجعهء بسيارى از مردم و مخالفان حكومت اموى بود ، و بنابراين از سوى حكومت به شدت زير نظر بود . از طرفى ، اوضاع خاص اجتماعى كه پس از واقعهء كربلا پيش آمد ، اقتضا مىكرد كه امام روشى خاص را پيش گيرد . از اين روش ، با عنوان « تقيه » ياد مىشود . در چنين اوضاعى ، البته جزئيات زندگى اجتماعى امام ثبت نمىشد ، و طبعا گزارش اقدامات سياسى آن حضرت را در منابع تاريخى نمىتوان سراغ گرفت . اما از برخى اخبار كه در جاىجاى منابع تاريخى و حديثى آمده است ، مىتوان تا حدودى اقدامات سياسى امام را پى جست ؛ مثلا مواجههء هشام بن عبد الملك با امام در سفر حج و اشارهء او به آن حضرت با تعبير « امام مردم عراق » و « كسى كه مردم عراق شيفتهء اويند » و پس از آن ، احضار حضرت به دمشق ، همراه با فرزندشان حضرت جعفر بن محمد عليه السّلام ، و برخورد خشمگينانه و ملامتآميز با ايشان كه پاسخ صريح امام را دربارهء جايگاه اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در پى داشت . اين ماجرا با به زندان افكندن امام و سپس آزادى ايشان خاتمه يافت ؛ اما آنچه روى داد از نفوذ معنوى آن حضرت در جامعهء آن روزگار و نگرانى هشام از اين نفوذ و
تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي ) — صفحة 261
مساهمون: محمود تقى زاده داورى
ص٢٦١