بود . چون آمادهء خروج شدند ، سوارانى از خزاعه در مدت چهار شب به نزد پيامبر آمدند و او را از كار قريش و همدستان آنها آگاه كردند . سلمان فارسى پيشنهاد كرد خندقى در گرداگرد مدينه احداث كنند . كار احداث اين خندق طى شش روز يا بيشتر انجام پذيرفت و پيش از آنكه دشمنان به مدينه برسند ، كار حفر خندق اتمام يافت . فاصلهء مكه و مدينه با شتر در ده روز طى مىشد و طبعا لشكرى با وجود ده هزار مرد جنگى ، اگر در مدتى بيشتر از ده روز اين مسافت را طى نمىكرد قادر نبود در كمتر از اين مدت ، آن راه را بپيمايد و اگر چهار روز حركت سواران خزاعه كه خبر آمادگى قريش را براى جنگ با پيامبر به آن حضرت رساندند ، از اين ده روز كم كنيم شش روز باقى مىماند . اين فرض مبنى بر آن است كه لشكر دشمنان در حركت خود حتى يك روز هم از زمان حركت سواران خزاعه تأخير نداشته باشد . مسلمانان ، زنان و كودكان خود را در آطام ( بنايى همچون دژ ) جاى دادند . اين آطام در ميان خانههاى مدينه بود . اطراف مدينه با ساختمانها و نخلستانها احاطه شده و تنها يك راه براى ورود به شهر وجود داشت كه آن هم با حفر خندق بسته شده بود و كسى نمىتوانست از آنجانب به مدينه وارد شود . ازاينرو زنان و كودكان را در آطام جاى دادند اين خود نشانهاى است بر آنكه خندق بر گرداگرد شهر مدينه كشيده نشده بود . بلكه چنانچه گذشت اين خندق در برخى از قسمتهاى مدينه حفر شده بود . قريش پس از حفر خندق سررسيده در ناحيهاى از خندق اردو زدند . قبيلهء غطفان و پيروان آنها از نجديان به جانب احد روانه شدند . رسول خدا همراه با سه هزار تن به دامنهء كوه سلع رهسپار شد . اين كوه بالاى مدينه بود . پيامبر كوه را در پشت و خندق را ميان خود و دشمنانش قرار داد . يهوديان سه تيره بودند كه با پيامبر پيمان داشتند . اين سه طايفه عبارت بودند از : يهوديان بنى قينقاع و بنى نضير و بنى قريظه كه دو تيرهء نخست ، پيمان خود را شكستند و تنها بنى قريظه بر پيمان خود باقى ماندند . ابو سفيان براى همداستان كردن بنى قريظه با قصد خود و همراهانش ، حى بن اخطب را به سوى كعب بن اسد ، رئيس بنى قريظه ، فرستاد . اما آنان در ابتدا همكارى با قريش را نپذيرفتند ولى بعدا زير بار آن رفتند . خبر همداستان شدن بنى قريظه با قريش به گوش پيامبر رسيد . اما رسول خدا آن را بروز نداد . در اين جنگ نعيم بن مسعود ، حيلهاى به كار برد كه مشروح آن را در جلد اول بيان كرديم . نعيم بن مسعود با به كار بستن اين حيله ميانهء بنى قريظه و قريش را تيره كرد . كار بر مسلمانان دشوار شده بود . آنها از بالا توسط بنى قريظه و بنى نضير و غطفان و از پايين توسط قريش و همپيمانان آنها در محاصره بودند .
به طورى كه مسلمانان بدگمان شدند و آتش نفاق در ميان ايشان شعله گرفت . چنانكه
سيرة الأئمة ( سيره معصومان ) ( فارسي ) — صفحة 269
مساهمون: على حجت كرمانى
ص٢٦٩