است كه از يك مقدمه و دو بخش تشكيل شده است . مقدمه در ستايش خدا و رسول ( ص ) و اولجايتو و رشيد الدين فضل الله و كيفيت تأليف كتاب است . بخش نخست تاريخ مختصر زندگى معصومان و بخش دوم تاريخ مفصل يا تاريخ الاولاد الحضرة المصطفى است . رسالهء ديگرى كه ضميمهء تاريخ محمدى بوده و البته تنها برگهايى از آن باقى مانده ، رسالهء معرفت نامهء است كه رسالهاى است در كلام . از آنجا كه آميختگى در صفحات روى داده ، ما به حسب حدس خود و با كمك بخش مختصر تاريخ محمدى كه در نسخهء دانشگاه آمده ، صفحات را تنظيم كرديم . در عين حال ، گفتنى است كه در بخش تاريخ محمدى ، بجز مقدمه ، در دو بخش اصلى از تاريخ مختصر و مفصل ، هيچ لزومى به جابجايى نبود و متن به صورت سالم باقى مانده است .
همان گونه كه اشاره شد ، نسخهء كتاب حاضر به شمارهء 3636 در كتابخانهء ملى تبريز نگهدارى شده و در اصل متعلق به نسخههاى اهدايى حاج محمد نخجوانى است كه در جلد نخست فهرست كتابخانه ( ص 177 ) شناسانده شده است . « 1 » آگاهيم كه كتابهاى مزبور مشتمل بر آثار گرانبهايى از نسخههاى كهن با ارزش است . نسخهء ما نيز بايد از نسخههاى با ارزشى باشد كه وابسته به مجموعهاى ارجمند از همان دوره است . اين نسخه در يك صد و نه برگ بوده و در سال 819 توسط تورانشاه بن احمد بن تورانشاه به نام « جلال الدنيا و الدين سلطان بايزيد » در هرات نوشته شده است .
از بخش نخست تاريخ محمدى يا اساسا تاريخ محمدى - اگر اين نام تنها به بخش مختصر اطلاق شود - علاوه بر نسخهء تبريز ، نسخهء ديگرى در دانشگاه تهران ، به شمارهء 1015 موجود است كه تاريخ كتابت آن سال 913 و كاتب آن محمد بن سعد الله كه به احتمال از نو شيعههاى آغاز عصر صفوى است مىباشد . تفاوت اين نسخه با نسخهء تبريز ، در دو جهت است . نخست آن كه بخش آغازين تاريخ محمدى - 38 بيت - كه در نسخهء تبريز افتاده ، دارد و از اين جهت بسيار جالب است . اما از جهت ديگر از مقدمه كه اشعارى دربارهء رشيد الدين فضل الله و اولجايتو است ، مقدار زيادى از اشعار را كاتب حذف كرده است . طبعا آنچه در آن نسخه بود ، در متن ما مورد استفاده قرار گرفته و تفاوت نسخهها آمده است . از نسخهء دانشگاه با حرف « د » ياد كردهايم . طبعا تصحيح حاضر نبايد بدان معنا باشد كه هر آنچه لازمهء شرح يا نقد بوده توضيح داده شده است .
هامش
( 1 ) گفتنى است كه نخستين آشنايى بنده با اين اثر ، از طريق شرحى است كه مرحوم دانشپژوه از آن به دست داده است نك : فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانهء مركزى ، ج 2 ، صص 64 - 71