كه در ايران و دمشق و ديگر جاهاست و نيز شروح چاپى و خطى آنها همگى يكى بود . و ميان آنها تفاوتى به چشم نمىخورد . در حالى كه صدها سال از گردآورى نهج البلاغه مىگذرد و نسخ آن در گوشه و كنار جهان انتشار يافته و آن را با خطوط ارزشمندى نگاشتهاند و علماء با سلسله سندهاى فراوان ، كه در خور بسيارى از كتب تأليف شده است ، آن را از استادان خود روايت كردهاند . و ما نديدهايم كسى در نسخ نهج البلاغه ادعاى زيادت يا نقصان كند و اين از جمله امورى است كه عادتا اقتضا مىكند علما از آن باخبر شوند و ديگران را متوجه آن بكنند و آيا مىتوان گفت كه محمد عبده بر نسخهاى از نهج البلاغه دست يافته بود كه پنجاه و شش صفحه از نهج البلاغههايى كه در ميان مردم است ، اضافه داشته و علماى ديگر از وجود چنين نسخهاى ، در طول بيش از هزار سال ، بىخبر بودند ؟ محمد عبده كجا بر اين نسخه دست يافته است ؟ و اگر وى به نسخهاى خطى و نادر دست يافته بود بايد آن را دست كم با يك نسخه از نسخههاى چاپى نهج البلاغه مقابله مىكرد و بر افزونى آن نسخه آگاه مىشد و ديگران را نيز از آن آگاه مىكرد و اين خود از مهمترين آگاهيها در باب نهج البلاغه بود . در حالى كه هرگز چنين نبود . شيخ محمد عبده ، جز نسخهاى از نسخ چاپى را به دست نگرفت و بر آن تعليقهاى ننوشت و آن را چاپ نكرد . اما اين ناقد در آنچه ايراد كرده شتاب گرفته و بدين سبب در اشتباه افتاده است و او در تصحيح خطايى كه كرده به ما كه به سخن نادرست او نيازى نداشتيم ، محتاجتر است . در اين باره ابهامات و ايرادات ديگرى از سوى معاصران ما به ساحت نهج البلاغه وارد شده است اين مقام شايستهء عنوان اين ايرادات و پاسخ بدانها نيست . اما براى آنكه اين توهمات را دفع كنيم خود را به مطرح كردن آنها ملزم مىدانيم . مثلا ايراد كردهاند : بيشتر احاديث پيامبر نقل به معنا شده تا چه رسد به كلام امام ؟
پاسخ اين است كه : كسى تاكنون اكثر احاديث نبويه را نقل به معنا ندانسته و اگر نقل به معنا در مورد حديثى جايز باشد ، زيرا مقصود از حديث بيان حكم شرعى است ، صرف نظر از فصاحت و بلاغت آن ، پس چرا در مورد خطبهها و نامهها و ساير سخنانى كه علاوه بر معناى مورد نظر داراى فصاحت و بلاغت نيز هستند ، اين كار روا نباشد ؟ و اگر معترضى در مورد كلام نهج البلاغه به اين بهانه كه ممكن است نقل به معنا باشد ، شك كند پس بايد در مورد خطبههاى پيامبر ( ص ) و در مورد هر خطبه و كلاسى كه به فصحاى عرب نسبت مىدهند ، نيز ترديد كند . چرا كه ممكن است اين خطبهها نيز نقل به معنا شده باشند . و البته هيچ شخص انديشمندى به چنين قولى اعتقاد ندارد .
گفتهاند : كشمكشهاى مذهبى و اغراض سياسى از جعل و دوز و كلك به دور نيستند .
جواب : كشمكشهاى مذهبى و اغراض سياسى جعل و حقهبازى را روا نمىشمرد . و آنچه دانشمندان مورد اعتماد روايت كردهاند به هيچ كس اجازه نمىدهد تا به خاطر موافقت با
سيره معصومان ( فارسي ) — صفحة 775
مساهمون: على حجت كرمانى
ص٧٧٥