مطلوب است متحقّق باشد ، و خواه در ضمن دلالت على ما يوصل الى المطلوب كه به معنى ارائه طريق و نمودن راه است ، و خواه به مفعول ثانى ، بنفس متعدّى شده باشد ، و خواه به حرف جرّ .
و بعضى قائل به آن شدهاند كه اگر متعدى به حرف جر باشد مراد از آن دلالت على ما يوصل است ، و اگر متعدى بنفس باشد مراد از آن دلالت موصله است .
و بعض ديگر گفتهاند : بلكه هدايت مطلقا دلالت موصله است . و به هر كدام ازين مذاهب دفعى و انتقاضى از قرآن مجيد وارد است .
اما مذهب آنكه قائل است كه هدايت اگر متعدى به حرف شود دلالت على ما يوصل است ، و اگر متعدى بنفس شود دلالت موصله است ، و آنكه قائل است كه هدايت مطلقا دلالت موصله مندفع است به آيهء كريمهء
وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ
« 1 » كه با آنكه در آيهء مذكوره هدايت به مفعول ثانى كه نجدين است بنفس متعدى شده نمىتواند بود كه از آن دلالت موصله مراد باشد ، زيرا كه آيهء مذكوره در معرض امتنان نازل است ، و مراد به نجدين راه خير و راه شرّ است . و اگر مراد از آن دلالت موصله باشد معنى اين چنين خواهد بود كه : « ما رسانيديم انسان را به راه خير و راه شر » و ظاهر است كه در ضمن رسانيدن به راه شر امتنان متحقّق نيست ، پس نتواند بود كه هدايت بر آن معنى محمول شود .
اما مذهب آنكه بر آن رفته است كه ، هدايت مطلقا موصله است مندفع است به آيهء كريمهء :
فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى
، « 2 » زيرا كه معنى آيت - و اللَّه أعلم - آنست كه : « اما ثمود يعنى قوم صالح پيغمبر پس ما هدايت كرديم ايشان را پس ايشان اختيار كردند كورى و ضلالت را بر هدايت يافتن و هدايت نيافتند » ، و اگر معنى هدايت ، آن باشد ، معنى چنين خواهد بود كه : ما ايشان را به مطلوب كه دين حق است
هامش
( 1 ) سورهء بلد : 90 - آيهء 10 .
( 2 ) سورهء فصلت : 41 - آيهء 17 .