معصيت . و اين معنى چنانچه گذشت اعمّ است از ايصال به مطلوب و از ارائهء طريق و نمودن راه حق ، پس هر چه مقام اقتضا كند بر آن محمول بايد ساخت خواه متعدى بنفس باشد و خواه به حرف جرّ - و اللَّه أعلم بالصّواب » .
و ببايد دانست كه اصناف هدايت خداى تعالى مر بندگان را اگر چه از حد حصر بيرون و از حيّز قياس افزون است ليكن بحسب ظاهر منحصر در چهار نوع است :
اول - عطا كردن قوّتى چند كه ايشان را به سبب آن استعداد هدايت يافتن به سوى جلب منافع و دفع مضارّ بهم رسد ، مثل افاضهء حواس پنجگانهء ظاهرى كه عبارت از باصره و سامعه و شامّه و ذائقه و لامسه است ، و مدارك پنجگانهء باطنى كه عبارت از : حس مشترك و خيال و واهمه و متخيّله و حافظه است ، و قوّت عاقله كه عبارت از قوّت دراكه است چنانچه قوله تعالى :
أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
« 1 » اشارت به آنست .
دوم : نصب دلائل عقليّه كه جدا مىكند در نظر بصيرت ايشان حق را از باطل و صلاح را از فساد ، چنانچه قوله تعالى :
وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ
اشارت به آنست .
سيّم : ارسال پيغمبران و انزال كتب چنانچه قوله تعالى :
وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى
اشارت به آن است .
چهارم : آنكه كشف كند بر قلوب عارفين طريق سير را به سوى حظاير قدس و مقامات انس به انطماس آثار تعلّقات بدنيّه ، و اندراس اكدار جلابيب جسمانيّه ، تا مستغرق شوند در ملاحظهء اسرار كمال و مطالعهء انوار جمال ، يعنى دور كند از ايشان ظلمت بدنهاى ايشان را ، و نفس ايشان را از گرفتارى به تدبير و تصرف آن فارغ سازد ، و پردهء تعلّق به آن را از پيش نظر ايشان بر دارد كه تجلّيات الهى را بالمعاينه
هامش
( 1 ) سوره طه : 20 - آيهء 50 : « پروردگار ما آن كسى است كه به هر چيز اشياء مورد نياز و مطابق با آفرينش او را داده و سپس هدايتش فرموده است » .