البحرين قرار داد . « 1 »
علوم قرآن در اين مجموعه به هشتاد نوع تقسيم شده است و بنا به گفته سيوطى با احتساب مطالب آميخته در علوم ديگر ، شماره انواع آن بر سيصد علم بالغ مىشود .
سيوطى در تأليف اين كتاب ، علاوه بر البرهان زركشى ، مجموعههاى علوم قرآن قبل از خود مانند فنون الأفنان ابن جوزى ، جمال القرّاء سخاوى ، المرشد الوجيز ابو شامه ، البرهان في مشكلات القرآن ابو المعانى شيذله را پيش روى خود داشت . نيز بيشتر تكنگاشتههاى موجود در هر يك از علوم و همچنين تفاسير قبل از خود را كه برخى در قالب مجموعههاى چند جلدى بود در اختيار داشت و در مقدمه كتاب خود و در آغاز اكثر علوم از آنها نام برد . « 2 »
مؤلف از كتاب علوم قرآن پيشين خود ، التحبير نيز بهره برد و خصوصا عنوان و مطالب شانزده علم آغازين الإتقان به بيست علم سرآغاز التحبير بسيار نزديك است و از بيشتر آنها در البرهان خبرى نيست .
برخى از آثار مورد استفاده سيوطى اكنون در اختيار نيست و او بدينسان بخشهايى از متون از دست رفته را در الإتقان نگاه داشته است .
الإتقان از همان زمان تأليف مورد توجه قرار گرفت و اگر گفته شود در تدوين و نگارش علوم قرآن پس از سده دهم بيشترين تأثير را داشته است بىگمان سخنى به گزاف نيست . « 3 »
اين كتاب چندين بار چاپ شده است : هند ، كلكته ، 1271 ق / 1852 م ؛ مصر ، 1279 ق / 1826 م ، 2 جلد ؛ 1287 ق / 1870 م ؛ مصر ، عثمان عبد الرزاق ، 1306 ق / 1888 م ؛ و اين موارد در قاهره ، ميمنيه ، ، 1317 ق / 1898 ؛ در حاشيه آن ، إعجاز القرآن باقلانى ؛ أزهريه ، 1318 ق / 1899 م ؛ حجازى ، 1341 ق / 1921 م ؛ مقتطف ، 1347 ق / 1928 م ؛ منيريه ، 1354 ق / 1935 م ؛ مصطفى بابى حلبى ، 1371 ق / 1951 م ؛ به كوشش محمد ابو الفضل ابراهيم ، المشهد الحسينى ، 1387 ق / 1967 م ، دار التراث ؛ توسط اين ناشران در بيروت از چاپهاى اصلى افست شده است : دار الفكر ، دار المعرفة ، دار الجيل ، عالم الكتب ، نيز چاپ جديد توسط همين ناشر ؛ به كوشش مركز الدراسات و البحوث بمكتية نزار مصطفى الباز ، رياض ، 1417 ق ، چاپ اول ، در
هامش
( 1 ) . سيوطى ، الإتقان ، 1 / 23 - 27 .
( 2 ) . سيوطى ، الإتقان ، 1 / 31 - 35 .
( 3 ) . مهدوى راد ، 154 ، به نقل از السيوطى و جهوده في القرآن ، 187 - 213 .